سفرنامه حاج علیخان اعتماد السلطنه صفحه 93

ص: 104

است و در بالای آن، قلعه بسیار منیع غیرمسکون است، از آنجا به «وادی القرای» که آب جاری ندارد، ولی مانند جنگل است از کثرت اشجار، قلعه متین و خندق داری دارد، سه دروازه و مساجدی دارد، و در محراب جامع‌اش استخوانی دیده می‌شود، و آن استخوان، استخوان برّه مسموم است [که]، به حضرت رسول صلی الله علیه و آله در فتح خیبر حاضر کرده بودند، به زبان آمده گفت: (لاتأکلنی فانّی مسموم).

حمّام این قصبچه در خارج قلعه است، اسم ناحیه‌اش موسوم به «ناحیه قُزَح» است، این ناحیه دهات معمور دارد، از آنجا به «آبار حمزه»، «حضرت حمزه» در این جا مسجدی بنا فرموده‌اند، از آنجا به «مدینه منوّره»، در این جا دو یا سه روز اوتراق می‌کنند، بعد «آبار علی» است، چاه‌ها را «جناب امیر علیه السلام» فرموده کنده‌اند، عمق این چاه‌ها بیش از پنج ذرع نیست، و شش منزل از «مدینه منوره» دور است، «حجاج شام» در این جا احرام می‌کنند.

از آنجا به «قبور الشهداء» که در میان کوه واقع، و آبش منحصر به استخری است که از آبهای باران پر می‌شود، و از آنجا به «جُدَیْدَه» که قریه‌ای است واقع در بالای تپه، که در میان دو کوه افتاده است، آب فراوان و باغ و بوستان و نخلستان دارد، هندوانه هم می‌کارند، بد نمی‌شود.

از آنجا به «بدر» که آن هم مثل «جُدَیْدَه» است میان «جدیده» و «بدر» چند دهی است معمور، و این ناحیه معروف به «وادی حفر» است، از آنجا به «قاع البَزْوه» (1) که دشت شنزار و بی‌آب و علفی است، از آنجا به «رابغ» که در ساحل «دریای احمر» واقع و لنگرگاه است، دشتی دارد شنزار، و در یک ذرعی آب بیرون می‌آید، نخلستان و بوستان دارد، علف حیواناتشان ماهی است که از دریا صید می‌کنند، در این جا دو طایفه از اعراب هستند، موسوم [به] «روی روایا»، (روی جماع) که موالی این‌ها از جانب دولت صرّه دارند.

از آنجا به «طارف» که در دست چپ «بلاد الطّارف» است، این ناحیه عبارت از