سوگنامه فدک صفحه 349

می‌سازند.

4- (و یوم ینادیهم فیقول أین شرکایی الذین کنتم تزعمون) [684] .

و روزی که خدا ندایشان دهد و گوید: شریکانی را که برای من تصور می‌کردید، کجایند؟

که در این باب آیات بسیار است و بحث گسترده.

اما علت اینکه ترک شرک موجبات اخلاص در ربوییت را فراهم می‌کند واضح است؛ زیرا تنها شرک به خدا منافات با توحید دارد. پس هر چه شرک کمتر و کم رنگتر گردد توحید قویتر و خلوص در آن بیشتر می‌شود.

شرک بر دوقسم است: شرک جلی، و شرک خفی. شرک جلی به معنای شریک قرار دادن برای خدا در مقام خالقیت او است که پر واضح است. اما شرک خفی، پس به معنای ریا در عبادت است به این معنی که بنده در مقام عبودیت توجه به غیر خالق داشته باشد و این شرک در اکثر ما مسلمانان موجود است و کمتر کسی است که از این مرض به دور باشد. باری، هر دو قسم شرک حرام است و کمال اخلاص در نفی مطلق شرک است و چه خوش گفت است شاعر عارف:

ظهور جمله اشیا به ضد است

ولی حق رانه مانند و نه نداست

چه نبود ذات حق را ضد و همتا

ندانم تا چگونه دانی او را؟

چه نور حق ندارد نقل و تحویل

نیاید اندر او تغییر و تبدیل

اگر خورشید بر یک حال بودی

شعاع او به یک منوال بودی

ندانستی کسی کین پرتو او است

نبودی هیچ فرق از مغز تا پوست

و در این باره روایتی است از رسول خدا که می‌فرمایند:

1- ان لکل حق حقیقه و ما بلغ عبد حقیقه الاخلاص حتی لا یحب أن یحمد علی شی‌ء من عمل الله [685] .