بسوی خدا می رویم با حج صفحه 152

ژولیده، غبارآلوده، گاه آهسته و باوقار، گاه به سرعت و سبکبار راه می روند و می دوند، حقیقتاً سعی است! و بدون سعی، عبودیت نیست و بدون عبودیت هیچ تحوّلی روی نخواهد داد:

سعی نابرده در این راه به جایی نرسی مزد اگر می طلبی طاعت استاد ببر

به سعی ای آهنین دل مدتی باری بکش کآهن به سعی آیینه گیتی نما و جام جم گردد

کبائر سهمگین است در ره مانده مردم را چنین سنگی مگر دائر به سیلاب ندم گردد

گویا اعمال حج و مره هر یک مقدمه برای دیگری و آن دیگر مکمل پیشین است.

احرام، چشم را به حقوق خل و خالق تا حدّی باز می نماید و متوجه عهود خدای می سازد.

استلام حجر، تعهد و تصمیم است.

طواف، تغییر اراده ازخود به خدا و انجام عهود است.

نماز در مقام ابراهیم، چون ابراهیم برای قیام به وظایف است.

سعی، درهم شکستن و ریختن تمام عوارض و خودبندی ها و سرعت گرفتن در انجام وظایف است:

چگونه طوف کنم در فضای عالم قدس که در سراچه ترکیب تخته بند تنم!

آثار مناسک حج به حسب استعداد افراد است

این شبهه در خاطرها می آید که: نه این نتایج در عموم حجاج محسوس است و نه این اسرار مورد توجه! چنان که اشاره شد، اگر این اسرار مورد توجه باشد، روح تعبّد ضعیف می شود، و آنچه منظور است تعبّد است.

از هزارها مؤسسه علمی و تشکیلات تربیتی و تأسیس بوستان ها و زحمات باغچه بان، مگر چند مرد علم و هنر و چند گل زیبا به دست می آید؟ ولی همان اندک، زیاد و پرارزش است. خسران آن گاه است که نتیجه صفر باشد! این اعمال و مناسک حج کم و بیش هر کس را تغییر می دهد و آثار آن به حسب استعداد نفوس باقی می ماند. آنچه آثار خیر و ایمان و صلاح و تقوا و خداپرستی و خدمت مشاهده می شود، از ثمرات آن است. در این میان ممکن است در نفوسی اثر آن ناچیز باشد یا به عکس نتیجه بخشد؛ (وَ لا یَزِیدُ الظَّالِمِینَ إِلَّا خَساراً).

گر از برج معنا بود سیر او فرشته فرو ماند از طیر او

اگر مرد لهو است و بازی و لاغ قوی تر شود دیوش اندر دماغ

پریشان شود گل به باد سحر نه هیزم که نشکافدش جز تبر

قال 9: «انَّ الحَاجّ یعُودُ کَیَوم وَلَدَتهُ امُّهُ وَیَعُودُ مَغْفوراً لَهُ».

با آن که دست قدرت علم، مواد و عناصر ترکیبات تکوینی را تجزیه نموده و مقدار و آثار هر عنصری را به دست آورده، از فهم اسرار ترکیب و حیات و آثار آن همی عاجز است! اسرار و آثار ترکیبات تشریعی، مثل تکوینی، آن طور که هست، در دسترس فکر انسان قرار