بسوی خدا می رویم با حج صفحه 176

ثالثاً: این قضیه در هیئت ثابت و محقّق است هلالی که ما از کره قمر مشاهده می کنیم، همواره زاویه رأسش برابر است با طول نجومی قمر از شمس. (1)

بعد از این مقدمه، فرض کنیم خطوط متوازیه «س» جهتِ تابشِ اشعه آفتاب باشد و زمین در موضع «ز» واقع شود و دایره بزرگ مدار ماه باشد به دور زمین:

1- هرگاه طول نجومیِ ماه از خورشید صفر باشد؛ یعنی هر دو درست در یک سمت کره زمین واقع شوند، در این صورت زاویه هلالِ مرئی صفر است. پس نیم کره مرئی آن کاملًا تاریک و برای ما غیر مرئی است، در این حال گویند ماه در محاق و یا تحت الشعاع است؛ مثل موضع ط 1. در این موقع ماه قریب ظهر به نصف النهار می رسد و این حالت در اواخر هر ماه قمری واقع می شود.

2- چون طول قمر از شمس، اقلًا بقدر 10 درجه شود، هلالی از قمر را شماهده خواهیم کرد که زاویه رأس آن 10 درجه است و این اول امکان رؤیت ماه است با وضعیت دیگری که باید موجود باشد (یعنی بعد معدل هم کمتر از 11 درجه نباشد و عرض قمر شمالی باشد).

پس اگر ما بعد از غروب آفتاب و پس از خروج ماه از تحت الشعاع، بتوانیم ماه را مشاهده کنیم، فردای آن روز اول ماه قمری خواهد بود.

1- طول نجومی هر دو کوکب عبارت از قوسی از منطقه البروج است که واقع باشد ما بین دو نیم دایره عظیمی که بر دو قطب منطقه البروج و مرکز آن دو کوکب بگذرد.