بسوی خدا می رویم با حج صفحه 252

ماشین به سوی مغرب حرکت کردیم. اتومبیل قریب دو کیلومتر در میان جاده های ناهموار قراء سیر نمود. در دامن تپه ای ایستاد. بالای این تپه مسجد فتح است. از ماشین پیاده شدیم و از میان تخته سنگها به سوی مسجد بالا رفتیم. وه! چه شبهای هولناکی بود که رسول خدا بالای این تپه، در محل این مسجد گذراند!

ماه شوالِ سال چهارم هجرت است که نیروهای مالی، جنگی و سیاسی جزیره العرب برای برانداختن اسلام هم آهنگ شد. قبائل غطفان و یهود خیبر و قریش با هم عهد بستند و سوگند یاد کردند که از پای درنیایند و به عقب برنگردند مگر آن که مدینه را متلاشی کنند! یهود بنی قریظه نیز که در مدینه مانده و با مسلمانان هم پیمان بودند، پیمان خود را شکستند! نیروهای عرب با تجهیزات کامل روی به مدینه آورد. سلمان فارسی پیشنهاد حفر خندق داد.

از آن خندق فعلًا اثری نیست و آنچه از آثار به دست می آید، خندق در حدود ربع دایره بوده که ناحیه شمال مدینه و قسمتی از شرق و غرب را محصور کرده بود.

این مسجد که اطراف آن محل سپاه مسلمانان بوده، در داخله، نزدیک خندق در سمت مدینه واقع شده است. ناحیه های دیگر مدینه را قلعه ها و نخلستانها احاطه کرده بود. احزاب و قبائل عرب با غرور و سرعت به سوی مدینه می آمدند که خط خندق متوقفشان ساخت! و از این ابتکار جنگی مبهوت شدند! هر روز از دو سمت خندق، دو طرف تیراندازی و سنگ اندازی می کردند.