سفرنامه مکه حسام السلطنه صفحه 46

بود. می‌گفتند تا دامنه کوه امتداد داشته است، به مرور خراب کرده به جای آن آبادی دیگر بنا کرده‌اند. از قرار مذکور همان دیواری است که انوشیروان عادل از کوه تا کنار دریا کشید. شب‌ها دروازه آن را می‌بسته است.

پطروسکی

سه‌شنبه پانزده شوال به پطروسْکی رسیدیم. یک ساعت لنگر انداختند. آبادی خوبی داشت وصحرای آن مانند گیلان سبز و خرم بود. توپخانه کوچی در بالای تپه و توپخانه بزرگی در مابین آن و مریضخانه در بالای تپه دیگر ساخته بودند. که در وسطش عمارت عالی مرتفعی است و فز (فنر!) هدایت کشتی نیز در سمت یمین توپخانه کوچک واقع بود. از قراری که می‌گفتند این توپخانه کوچک را قدیماً ساخته‌بودند. چون وسیع نبوده است توپخانه بزرگ را در ثانی ساخته‌اند و مهندس روس و اجزای آن در یسار توپخانه قدیم عماراتی ساخته‌اند. عمارات اجزا تمام شده بود عمارت مهندسین ناتمام و سه طاقنما عرض داشت و در برابر عمارت آنجا غالباً اشجار غرس گروه بودند که از دور شاهتی به سرو و کاج و نارون داشتند و مهندس مزبور میان دریا را به شکل دایره با سنگ‌های عظیم که به جرّاثقال بر قعر دریا برده‌اند، به اصطلاح آنها لیمانی، برای حفظ کشتی‌ها از طغیان دریا ساخته‌اند که قوس طرف جنوبش برای آمدن کشتی‌ها باز است و این لیمان مانند دیوار قلعه، اطراف آب را احاطه نموده است و در روی لیمان نیز راه‌آهن ساخته‌اند که بارها به آسانی از کشتی به آبادی و از آبادی به کشتی با عرّاده حمل می‌نمایند. بعد از یک ساعت کشتی حرکت نمود. چهار ساعت به غروب مانده به جایی رسیدیم که مصب رودخانه ولگا است و آب رودخانه در آنجا داخل دریا می‌شود. چون عمق آنجا کم بود و کشتی بزرگ ممکن نبود بی‌خطر حرکت کند، کشتی دیگر که عمق آن کمتر بود در آنجا حاضر کرده بودند. از آن کشتی به این کشتی آمدیم، اما این کشتی به بخار حرکت نمی‌کند؛ کشتی دودی کوچکی به آن وصل کرده بودند که آن را حرکت بدهد. بالجمله در پطروسکی به جهت نقل و تحویل اسباب سه ساعت مکث کردند. نیم ساعت به غروب مانده حرکت شده تا چهار ساعت دیگر باز در میان دریا حرکت می‌نمودیم و ساحل ابداً پیدا نبود. شب وارد رودخانه ولکا شده از دریا بیرون رفتیم.

رودخانه ولگا را عدیل هم می‌گویند. شش