سفرنامه مکه حسام السلطنه صفحه 82

و دکاکین و عمارات خوب در اطراف آن ساخته‌اند و این شهر در کنار دریای روم واقع است و در دو طرف شرقی و غربی دریا، لیمانی ساخته‌اند که بسیار طویل و محکم است و نزدیک به اسکله نیز از میان آب، خیابانی بالا آورده مُسطّح نموده‌اند که در روی آن کمپانی فرانسه و ایطالیا و نمسه و عثمانی عمارت و گمرکخانه ساخته‌اند و بیرق هر چهار دولت در آنجا بلند و افراخته است و آب رود نیل را هم که از نهر اسماعیلیه به سویس «(1)» می‌رود جدا کرده از طرف خیابان غربی کانال با لوله‌ها به شهر آورده‌اند که مردم آب شیرین بنوشند. تلگرافخانه نیز در شهر هست که همگی در آنجا جمعند و هوای آنجا هم طوری است که در این فصل که اول عقرب بود، گل سرخ داشت و فرزندی ابونصر میرزا که از پورت‌سعید و بازدید پاشایان آنجا برگشته بود یکدسته گل سرخ معطر برای من آورد.

روز شنبه هفدهم ماه ذی‌القعدة الحرام دو ساعت از روز گذشته به کانال رسیدیم و حرکت رو به جنوب بود. مناسب این است اول وضع کانال را بیان کرده از آن پس به حالات شخصیّه بپردازیم.

کانال سوئز

بدان که کانال، چنانچه سابقاً اشاره شد، تنگه‌ای را گویند که مصنوعی باشد که زمین مابین دو دریا را حفر کرده بهم متصل می‌سازند. از پورت‌سعید تا سوئز تنگه‌ای بوده است که از روی خشکی از آسیا به آفریقا می‌رفتند و این خشکی فاصله میان آسیا و آفریقا بوده است. فراعنه مصر خواسته بودند این فاصله را از میان برداشته دریای ابیض را با دریای احمر متصل نمایند و راه عبور را نزدیک سازند، نتوانسته بودند از عهده آن برآیند. در این عصر کمپانی فرانسه، در دوازدهم شهر شعبان سنه 1286 هجری ابتدا نموده به مهندسی لسپس فرانسوی از پورت‌سعید تا سوئز خندقی حفر کرده آب دریای سفید را در آن جاری ساخته، متصل به دریای احمر نمودند و بیست و پنج روز راه عبور از آسیا به آفریقا را نزدیک

1- مقصود سوئز است. از این پس در متن سوئز می‌آوریم.