در ملکوت حج صفحه 20

«الْقَصدُ الَی اللهِ تَعالَی بِالْقلُوبِ ابلَغُ مِنْ اتْعابِ الْجَوارِحِ بِالاعمالِ» (1)؛ «عزم به سوی خدای متعال با دل، رساتر از زحمت اعضا و جوارح با اعمال است.»

اتصال بی‌تکلف بی‌قیاس هست ربّ الناس را با جان ناس

در اینجا منظور از جان همان دل است. خوشا به حال چنین دلی که متصل به محبوب است. چنین دلی به قول مولوی قطب عالم است. البته اتصال کامل دل با محبوب، مخصوص اولیاء است.

آن دلی آور که قطب عالم اوست جانِ جانِ جانِ جانِ آدم اوست (2)

3. قلب (دل)، فرمانروای جسم‌

دل یا قلب آدمی، مرکز وجود اوست و همه اعضا از او پیروی می‌کنند و حالت‌ها و حرکت‌های آنها متأثر از حالات قلب است. همان‌طور که مولوی این پیروی را به زیبایی بیان کرده است:

هر طرف که دل اشارت کردشان می‌رود هر پنج حس، دامن‌کشان

دست و پا در امر دل اندر ملا همچو اندر دست موسی آن عصا

دل بخواهد پا درآید زو به رقص یا گریزد سوی افزونی ز نقص

دل بخواهد دست آید در حساب با اصابع تا نویسد او کتاب