در ملکوت حج صفحه 57

شمع می‌چرخد تا سرانجام بال و پرش را در شعله‌های شمع می‌سوزاند و خود را عاشقانه تسلیم می‌کند. مگر ممکن است حاجی به طواف خانه یار بپردازد، امّا شمیم لقاء یار او را از خود به در نبرد؟ آیا می‌شود بوی یار به مشام کسی برسد امّا مدهوش و بی‌قرار خود را در آغوش او قرار ندهد؟

وقوف دل که به کوی تو مستدام افتاد طواف کعبه چه حاجت که تو حجاز منی

شیخ محمد بهاری همدانی در حقیقت طواف فرمودند:

(حاجی) چون شروع به طواف نماید، باید هیبت، عظمت و خوف و خشیت و رجاءعفو و رحمت شراشر وجود او را بگیرد؛ اگر جوارح خارجیه نلرزد، اقلًا دلش بلرزد، مثل آن ملائکه که حول عرش دائماً به این نحو طواف می‌کنند. اگر بخواهد متشبّه به آنها باشد(چنان‌که در اخبار است) و باید ملتفت باشد که طواف، منحصر به طواف جسمانی نیست. بلکه طواف دیگری هم هست که اصل طواف حقیقی اوست و آن را طواف قلبی گویند، به ذکر ربّ البیت و اصیل بودن آن برای این است که اعمال جسمانیه را امثله آنها قرار داده‌اند که انسان از اینها پی به آنها ببرد. چنان‌که مضمون روایت است و ایضاً باید بداند که همچنان که بی‌قطع علاقه از اشتغال دنیویه و زن و فرزند و غیره نمی‌شود به این خانه آمد، آن کعبه حقیقی هم چنان است که عمده حُجب عُلقه است و در بوسیدن حجرالاسود و ملصق به مستجار و استلام حطیم و دامن کعبه را گرفتن، باید حال او، حال مقصّری باشد که از اذیت و داغ و کشتن فرار کرده، به خود آن بزرگ ملتجی شده که او از تقصیراتش بگذرد. این است که گاهی دست و