معظمه بوده و هست. در طول تاریخ میلیاردها انسان برای انجام فریضه حج راهی این سرزمین مقدس شده و در کنار خانه خدا و در مشاعر مقدس به عبادت پرداخته و میپردازند. تقریبا بدون استثناء تمامی این زائران در طی این سفر، به مدینه منوره نیز مشرف میشوند و به زیارت حرم رسول خدا صلی الله علیه و آله و قبور امامان و بزرگان صحابه در قبرستان بقیع میروند. این سفر روحانی برای هر مسافری که قدم در این سرزمین میگذارد، خاطرهای است فراموش ناشدنی و مسافرین این دیار تا پایان عمر با یاد خاطرات این سفر زندگی میکنند و آن را نقطه اوج زندگی معنوی خود میدانند.
از دیر باز این خاطرات به نگارش نیز در میآمده است. بسیاری از جغرافیدانان قرون نخست هجری در طی همین سفر بود که یادداشتهای مهمی را از جهان اسلامی آن روزها فراهم آورده و در اختیار جامعه علمی قرار میدادهاند. کهنترین سفرنامه، کتاب پر ارج ناصر خسرو قبادیانی عالم اسماعیلی مذهب است که مملوّ از آگاهیهای گرانبها، از درخشانترین دوره تمدن اسلامی است، در دورههایی دیگر نوشتههای ابنبطوطه و ابن جبیر نیز مطرح است.
سفرنامههای فارسی حج
عمده آنچه در ادبیات سفرنامه نویسی حج، در ادب فارسی در دست است، مربوط به دوره صفویه و عمدتاً مربوط به دوره قاجار است. بخش مهمّی از این سفرنامهها تجربههای سفر و آگاهیهای جغرافی و تاریخی است که به قصد راهنمایی مسافران بعدی به نگارش درمیآمد. در این سفرنامهها، مسأله عمده حج از نژادهای مختلف با زبانهای متفاوت و نیز مذاهب گوناگون، تازههای فراوانی را برای یک سفرنامهنویس فراهم میکرد. هر یک از این گوناگونیها و تفاوتها سوژهای بود برای نگارش سفرنامه. در این میان سفرنامههای منظوم نیز جایگاه ویژهای دارد. در این زمینه حدود 101 نمونه از سفرنامههای حجّ که در ادب فارسی است و نیز 50 نمونه که در ادب عربی است فهرست شده است. (1) که از هر یک از این دو دسته «فارسی و عربی» سفرنامهها ده مورد اشاره میشود:
1- فصلنامه میقات حج، شماره 17، ص 6 تا 20.