امیر المؤمنین اسوه وحدت صفحه 229

امام با ایشان سخن گفت و فرمود:«ای مردم!شما سپاه زن و پیروان چهار پا بودید،با صدای شتر جمع شدید و با پی شدن او گریختید.اخلاق شما سست و عهد و پیمان شما ناپایدار است، دین شما دو رویی و آب شهر شما تلخ و شور است.هر کس در میان شما اقامت کند در گرو گناه خویش است،و کسی که از میان شما بیرون رود،رحمت پروردگارش را آماده ساخته است. به خدا قسم که من می بینم شهر شما غرق می شود،آن گونه که می نگرم مسجد شما مانند سینه کشتی و یا مانند سینه مرغی میان دریا قرار گرفته است (17) .

براستی که صدق خبر او ثابت شد.زیرا بصره غرق شد،و آب پیرامون آن را فرا گرفت و از ساختمانهای آن شهر به جز یک مسجد باقی نماند.یکی از یارانش پس از این که خداوند او را بر اصحاب جمل پیروز گردانید،به او عرض کرد:دوست داشتم برادرم فلانی با ما حاضر بود و می دید که چگونه خداوند شما را بر دشمنانت پیروز گردانید.سپس،امام (ع) در جواب او فرمود:آیا برادرت هواخواه ما بود؟عرض کرد:آری.امام (ع) فرمود:«او هم در این جنگ با ما بوده است،و کسانی که در صلب مردان و رحم زنان هستند،گویا در میان سپاهیان به همراه مایند،بزودی،روزگار،ایشان را مانند خونی که ناگهان از بینی انسان بیرون آید،به وجود آورد و ظاهر گرداند و به وسیله آنان ایمان و اسلام قوت گیرد» (18) .

مسؤولیت رهبران سه گانه

اگر اشاره به رویدادهای این جنگ را پایان ببریم،و نگاهی به پشت سر اندازیم،می بینیم که هزاران فرد از مردم بصره،به دیدار مرگ شتافتند در حالی که خود را بر

حق می پنداشتند. براستی که امر بر آنان مشتبه شده بود و بر ایشان مشکل بود باور کنند همسر و دو تن از اصحاب بزرگ پیامبر (ص) از حق فاصله گرفته اند.مردم همواره می خواستند حق را به وسیله اشخاص بشناسند،هر چند منطق حکم می کند که اشخاص را باید به وسیله حق شناخت.به عقیده من مردم بصره مطلب زیادی راجع به علی (ع) و گذشته روشن او و سخنان پیامبر (ص) درباره او نمی دانستند،اما آن سه نفری که مردم بصره را رهبری کردند،علی (ع) را بخوبی می شناختند و نه تنها دانسته های خود را از پیروان خویش پنهان می داشتند،بلکه تصمیم گرفتند با تمام نیرویی که در اختیار داشتند،حق عظیم او را کوچک جلوه دهند و او را به آنچه خود،مرتکب شده بودند-یعنی قتل عثمان-متهم سازند،در حالی که ایشان می دانستند علی (ع) از همه آن اتهامها مبراست.آنان هزاران قربانی را که از دو طرف در این جنگ جان باختند به گناه خود در مورد عثمان افزودند.البته مسؤولیت رهبران سه گانه در مبارزه با امام (ع) و متهم کردنش به قتل عثمان،از مسؤولیت معاویه و سایر بنی امیه بزرگتر بود.

براستی خونخواهی عثمان به وسیله امویان و تلاش آنان برای کشتن قاتلان او،اگر چه دلیل موجه اسلامی نداشت،ولی دارای توجیه تفکر جاهلیت بود;آنان از قبیله خلیفه مقتول بودند و از قاتلان وی نبودند و به کشتن او نیز کمکی نکردند ولی اعمال زشت آنان و دست درازی ناروایشان در اموال مسلمانان،از بزرگترین عوامل شوراندن مردم بر ضد خلیفه بود.

اما بزرگان گروه اول هیچ دلیل موجهی برای مطالبه خون عثمان نداشتند،زیرا ایشان نخستین کسانی بودند که سعی در قتل او داشتند دیگر آن که

آنان از قبیله وی نبودند و می دانستند که علی (ع) از همه اصحاب پیامبر (ص) در حفظ جان خلیفه سوم بیشتر کوشید و به کشته شدنش از همه ناخرسندتر بود.علی (ع) به عثمان پیشنهاد کمک داد اما او نخواست ولی با آن همه،پسرانش را در حالی که شمشیرهای خود را برای حمایت از او حمایل کرده بودند،فرستاد.

بلاذری نقل کرده است که طلحه،هنگامی که علی (ع) ،حسن و حسین را به علت سستی غیر عمدشان در حمایت از عثمان،کتک زد او را سرزنش کرد.آن گاه علی (ع) طلحه را نفرین کرد، زیرا او انجام نداد مگر کاری را که امام علی دوست نداشت.طلحه پاسخ داد که اگر عثمان مروان را تسلیم کرده بود،کشته نمی شد.علی (ع) به او گفت:اگر مروان را به شما تحویل می داد،پیش از این که حکمی درباره او ثابت شود،کشته می شد (19) .

طبری در تاریخ خود (ص 3185) ضمن رویدادهای سال 36 روایت کرده است که علی (ع) به زبیر-آن گاه که هر دو در بصره بودند-فرمود:«آیا از من خون عثمان را می خواهی در حالی که تو خود او را کشتی؟خداوند امروز بر مدافعترین ما از او (عثمان) چیزی را مسلط کرده است که خوش ندارد.»البته معاویه،رئیس حزب اموی،نه تنها از کسانی نبود که با امام (ع) بیعت کرده بودند،بلکه از بیعت خودداری کرده بود،بدین گونه،هر چند می بایست پس از بیعت مردم مدینه با امام (ع) ،او هم بیعت می کرد،ولی در مسؤولیت با زبیر و طلحه که با امام بیعت کرده بودند،برابر نبود،زیرا شورش این دو،در برابر امام (ع) نقض بیعت شرعی بود که اطاعت ایشانرا از امام (ع) ،تا وقتی که مطابق کتاب خدا و سنت پیامبرش عمل