امیر المؤمنین اسوه وحدت صفحه 293

برای پاسخ به این سؤال،می گوییم،درست است که قراردادی را که شخص مجبور منعقد کند بی اثر است اما این در صورتی است که به عنوان یک شخص منعقد سازد.ولی هرگاه آن شخص مجبور در موضع یک رئیس دولت باشد،اگر قراردادی را به نمایندگی از سوی مردم امضا کند، این قرارداد بی اثر نیست،مگر مردمی که نمایندگی داده اند،مجبور به پذیرفتن آن قرارداد شده باشند،اما اگر خود ایشان طرفدار موافقت با قرارداد باشند،پس آن قرارداد بعد از انعقادش لازم الاجراست و بر هم زدنش روا نیست،هر چند که پس از انجام قرارداد گروهی از تعیین کنندگان نماینده از آن قرارداد برگردند.بدیهی است که اکثریت افراد در اردوی امام (ع) از آن جمله خوارج مجبور بر متوقف ساختن جنگ و پذیرفتن حکمیت نبودند بلکه خودشان بر هر دوی آنها دعوت می کردند.و برگشتن خوارج پس از انعقاد قرارداد امام را از مسؤولیت پایبندی آزاد نمی کرد.بعلاوه ایراد خوارج بر محتوای قرارداد موجب آن نمی شود که شکستن پیمان به مصلحت امام باشد.اکثریت افرادی که دعوت به عقد قرارداد کرده بودند در موضع خود پایدار ماندند با این اعتقاد که پایبندی به قرارداد واجب است و باید منتظر نتیجه حکمیت بمانند.و اگر امام (ع) می خواست پیمان شکنی کند-در حالی که ساحت امام مبراست-از میان طرفداران قرارداد،مخالفانی تندروتر از خوارج پیدا می کرد و موقعیت امام (ع) سخت تر از مرحله پیش از امضاء قرارداد می شد.و بازگشت امام (ع) از پیمانی که بسته بود جز افزایش

نگرانی و نابسامانی برای مسلمانان در سراسر نواحی عالم اسلام آن روز،و دادن مستمسکی غیر قابل دفاع بر ضد امام (ع) به دست معاویه،چیزی در برنداشت.بلکه اگر امام (ع) آن کار را کرده بود،تاریخی که امروز به طور قاطع به سود امام (ع) و بر ضرر معاویه قضاوت می کند،حق داشت دچار تردید شود و یا این که در قضاوت خود گمراه شود.

چرا امام (ع) مدت حکمیت را طولانی تعیین کرد؟

(2) اما پرسش دیگری که پاسخ آن بر عهده ماست این است:

ما قبول داریم که امام (ع) ناگزیر به قبول پیشنهاد توقف نبرد و حکمیت و پذیرش ابو موسی و ابن عاص به عنوان داوران بود.و لیکن چه عاملی باعث شد که امام مدت حکمیت را چند ماه قرار دهد؟البته ممکن بود که داوران توافق کنند و حکم خود را در طول یک هفته و یا یک ماه صادر کنند.و امکان داشت که امام (ع) تا وقتی که داوران حکم خود را صادر کنند با سپاه خود در صفین بماند،و اگر امام (ع) آن کار را کرده بود،جلو بالا گرفتن اختلاف و وسعت فاصله میان امام (ع) و خوارجی که از متوقف ساختن جنگ پشیمان بودند،گرفته شده بود.زیرا اگر مدت توقف جنگ کوتاه بود،امام (ع) می توانست برگردد و خوارج نیز به همراه او به جبهه جنگ-همزمان با صدور حکم داوران-بازگردند.در حالی که امام (ع) به تقریب یقین داشت که حکم داوران هرگز به نفع او نیست زیرا هر یک از آن دو تن،دشمن سرسخت او بودند.

البته خوارج راجع به علت طول مدت قرارداد از امام (ع) پرسیدند،در جواب فرمود:تا نادان بداند و دانا استوار گردد و شاید خداوند کار این امت را اصلاح کند (و نیازی

به بازگشت به نبرد نباشد) .

آری ممکن بود که جریان کار امت به صلح بینجامد و بازگشت به جنگ لازم نیاید به شرط آن که از داوران امید می رفت آنچه را که قرآن لازم دانسته بود اجرا کنند بر آنچه باطل شمرده است خط بطلان بکشند.و در صورتی که معاویه نیز از جمله آن کسانی بود که تسلیم حکم قرآن بودند،و لیکن همین معاویه با امام مبارزه می کند در حالی که می داند مبارزه با امام (ع) مبارزه با قرآن و با کسی است که قرآن بر او نازل شده است.و یکی از دو داور در دشمنی با امام (ع) مانند او و شریک در عمل او بود.و دیگری نیز از دورترین مردم نسبت به امام (ع) بود. و از هیچ یک آنها امید گفتن حق نمی رفت.

اما این که طول مدت آتش بس کمک بر استواری عالم و شناخت جاهل می کند درست در آمد،آن گاه که به مردم فرصت درازی برای فکر کردن داده شد بدون این که تحت فشار رویدادها و تاثیر عاطفی باشند.اما از طرفی طول مدت آتش بس موجب طولانی شدن مشاجره بین مردم و بالا گرفتن اختلاف میان دو گروه مخالف از سپاهیان امام (ع) می شد و دشمن مدت زیادی آسوده می ماند امکان بسیج مجدد نیرو برای نبردی تازه پیدا می کرد. پاسخ سؤال همان است که از خود سؤال بر می آید که گویا مبتنی بر این فرض است که امام (ع) موقع امضای پیمان آتش بس می دانسته است که خوارج خیلی زود نسبت به متوقف ساختن نبرد پشیمان می شوند و موضع خود را تغییر می دهند و اندکی پس از نوشتن قرارداد حکمیت دعوت به بازگشت بر جنگ با معاویه

می کنند.و اگر چنین بود امام (ع) نیازی به قبول حکمیت پیدا نمی کرد و حکمیتی اتفاق نمی افتاد.اما جریان این چنین نبوده است. خوارج از همه بیشتر به توقف جنگ و قبول حکمیت اصرار داشتند و تا بعد از انعقاد پیمان بر اصرار خود باقی بودند،آنها و دیگر معترضان نادان همان نیرویی بودند که امام (ع) را مجبور به متوقف ساختن جنگ کردند.و تا وقتی که قرارداد از دو طرف انجام گرفت و به صورت پیمانی استوار و محکم در آمد،تغییر موضع ندادند.