حج و تعالی جهان اسلام : مروری بر کارکرد های بین المللی حج با تمرکز بر بیداری اسلامی صفحه 135

جنبه های مردمی بیداری اسلامی

یکی از مهم ترین ویژگی ها و ابعاد بیداری اسلامی، مردمی بودن آن است؛ به طوری که حتی نقش مردم، بسیار پررنگ تر از روشنفکران و احزاب است. (1) البته مردم گرایی به معنای توده گرایی نیست. در مردم گرایی نیز باید جایگاه نخبگان را مشخص کرد؛ ولی در بستر مردم گرایی، به این ترتیب نوعی توازن مردم گرایی نخبه گرایی در بیداری اسلامی فراهم می آید. (2)

نخبگان جهان اسلام نیز در چند دهه اخیر، نهضت های اسلامی را به سوی ابعاد اجتماعی و نرم افزارانه کشانده اند که به نوبه خود زمینه گرایش های مردمی را افزایش داده است. روشنفکران در مقابل جریان استبداد و خودکامگی و در نتیجه فضای بسته سیاسی، کار خود را از حوزه سیاست به فرهنگ منتقل کرده اند. (3)در همین فضا، بسیاری از نهضت های اسلامی، گرایش های نظامی را کنار گذاشته و با حذف تاکتیک های خشونت گرا، فرایند افراطزدایی در سطح رفتاری (راهبردی/ تاکتیکی) و سطح ایدئولوژیک را در پیش گرفته اند. (4)

از جهت دیگر می توان گفت، جهت دهی به حرکت های مردمی و اداره کردن و راهنمایی ایشان برای حرکت در مسیر درست و تعیین ایدئولوژی مناسب و متناسب با

1- (1) . ر.ک: مقالات برگزیده همایش نظریه بیداری اسلامی در اندیشه سیاسی حضرت آیت الله العظمی امام خمینی و حضرت آیت الله العظمی خامنه ای، «پیشی گرفتن توده ها از نخبگان در بیداری اسلامی در اندیشه سیاسی حضرت آیت الله العظمی امام خامنه ای»، رضا رمضان نرگسی، صص 477 - 505.
2- (2) . ر.ک: همان، «توازن نخبه گرایی و توده گرایی در اندیشه امام خامنه ای»، سجاد رستمی پور، صص 509-540.
3- (3) . ر.ک: انقلاب در کشورهای عربی، واکاوی ریشه ها و عوامل، گردآوری: بهجت قرنی، ترجمه الهام شوشتری زاده، «در حاشیه های شکست: جامعه شناسی روشنفکران عرب در دوره خودکامگی»، حازم قندیل، صص 123-173.
4- (4) . ر.ک: همان، «پیوستگی و تغییر در اندیشه و رفتار سیاسی اسلام گرایان: دگرگونی جنبش های اسلام گرایی مسلح در مصر و الجزایر»، عمر عاشور، صص 201-239.