حج و تعالی جهان اسلام : مروری بر کارکرد های بین المللی حج با تمرکز بر بیداری اسلامی صفحه 87

ابعاد اقتصادی بیداری اسلامی

به طور کلی، نهضت های اصلاح گرایانه مردمی در خاورمیانه، در دو دهه اخیر نتیجه عملکرد و روابط نیروهای اجتماعی و اقتصادی داخلی و دخالت عوامل خارجی در طی چند دهه گذشته بوده است. نتایج این فرایند به صورت بیکاری، فقر، تراز منفی بازرگانی و فساد گستردۀ خاندان های حکومتگر ظهور کرد. تداوم این فرایند، بی ثباتی سیاسی را در خود نهان داشته است و زمینه جنبش های اعتراضی را فراهم کرده است. (1)

دولت ها برای عبور از مشکلات اقتصادی که بی ثباتی سیاسی آنها را رقم می زد، به اصلاحات گسترده ای دست زدند؛ اما فقدان ظرفیت های اجتماعی و اقتصادی داخلی و شتاب زدگی اصلاحات، بدون توجه به عوامل درون زا، به فساد و تضاد طبقاتی همراه با سرکوب سیاسی منجر شد و در عمل، زمینه های قیام های اعتراضی را تشدید کرد. (2)

در اینجا تذکر این نکته لازم است که نباید ابعاد اقتصادی را بدون تبعات سیاسی و اجتماعی آن در نظر گرفت. محققان به اتفاق معتقدند که فرایندهای اقتصادی، تبعات سیاسی نیز دارند. (3)

در سپتامبر 2011، چتم هاوس و مرکز مشاوره FTI ، اولین کنفرانس ارزیابی ریشه ها و پیامدهای اقتصادی قیام های سیاسی خاورمیانه و شمال آفریقا (سنا) را در انگلیس برگزار کردند. در این کنفرانس، تأکید شد که روندهای اقتصادی منطقه را نمی توان از زمینه های سیاسی و اجتماعی آن جدا کرد. در واقع ترکیبی از عوامل سیاسی، اقتصادی،

1- (1) . ر.ک: کتاب بیداری اسلامی (ویژه مطالعات موردی)، «درآمدی بر زمینه ها و پیامدهای اقتصادی بیداری اسلامی در خاورمیانه»، حسن شکوه، صص 21-57.
2- (2) . ر.ک: کتاب بیداری اسلامی (ویژه مطالعات موردی)، «درآمدی بر زمینه ها و پیامدهای اقتصادی بیداری اسلامی در خاورمیانه»، حسن شکوه، صص 51 و 52.
3- (3) . هراس بنیادین، صص 32 و 33.