حج و تعالی جهان اسلام : مروری بر کارکرد های بین المللی حج با تمرکز بر بیداری اسلامی صفحه 98

اقتصادی و جغرافیایی، امکان استفاده از زمینه وسیع اشتراک فرهنگی را کاهش می دهد.

با وجود همه این مشکلات که حج زمینه مناسبی برای رفع آنهاست، هرچند ممکن است ایجاد بازارهای فیزیکی، در عمل با مشکلاتی مواجه باشد، اما با استفاده از ابزارهای نرم افزاری مانند استفاده از «برند»، می توان به ایجاد بازار مشترک در بین کشورهای مسلمان اقدام نمود؛ بدون اینکه حتی بازار فیزیکی و مشترکی وجود داشته باشد. (1) «نشان تجاری حلال»، نمونه بسیار مناسبی برای این ایده است که توانسته است موانع جغرافیایی و اقتصادی ایجاد بازار مشترک اسلامی را پشت سر بگذارد. (2) البته هر چند برخی از غیر مسلمانان نیز به کالاهای «حلال» علاقه مندند، ولی متأسفانه بسیاری از کالاهای حلال، از سوی غیر مسلمانان تولید می شود. (3)

ج) تشکیل اتحادیه های همکاری اقتصادی

اتحادیه های اقتصادی در سطوح مختلف و آزادسازی و آسان سازی مبادلات و نقل و انتقال عوامل تولید، به لحاظ آثار مثبت، در کاهش هزینه ها و سالم سازی اقتصادی و هموار کردن مسیر رشد و توسعه اقتصادی، امروزه به عنوان یک ضرورت اقتصادی پیگیری می شود.

منطقه اسلامی و کشورهای اسلامی، ابزارهای مناسب متعددی از جمله اجتماع بزرگ حج را برای رسیدن به هدف فوق در اختیار دارند. فلسفه حج بیانگر آن است که بخش عمده ای از منافع دست یافتنی از این فریضه، منافع مادی آن است که به منظور دستیابی به

1- (1) . ر.ک: مجموعه مقالات اولین همایش حج و اقتصاد، « [1]سازوکار ایجاد بازار مشترک اسلامی با بهره گیری از نشان تجاری (برند) و آثار اقتصادی آن بر حج»، عبدالمحمد کاشیان و دیگران، صص 628 -630.
2- (2) . متن کامل گزارش ریاست دبیرخانه نشان حلال، عبدالحسین فخاری، ص1.
3- (3) . ر.ک: مجله نامه اتاق بازرگانی، «تولید فرآورده های غذایی حلال صنعتی رو به گسترش و تجارتی رو به توسعه»، مهرآفرین، ش339، ص45.