تاریخ خمس صفحه 277

1- 440. کمال الدین و تمام النعمه، ص 484، ح 4.

بنابراین روایت با این سند تا خود کلینی روایت صحیح می شود؛ امّا کلینی این روایت را از نویسنده نامه؛ یعنی اسحاق بن یعقوب نقل می کند، که نامی از اسحاق بن یعقوب در کتب رجالی و روایی ما نیامده است؛ لذا این روایت ممکن است از این جهت ضعیف تلقّی شود؛ امّا برخی خواسته اند با برخی قرائن و شواهد، روایت را معتبر سازند. از جمله این قرائن بدین شرح است:

1 - روایت کردن کلینی، که کارشناس حدیث و نقل روایت است و آن هم روایتی به این محتوای بسیار مهم، از شخصی مجهول به نام اسحاق بن یعقوب بعید به نظر می رسد.

2 - بر فرض اینکه این شخص نزد کلینی نیز مجهول بوده است؛ امّا انسان عادی نیز اگر شخصی نزد او ادّعا کند که او با حضرت مکاتبه داشته و خطّ او را دارد؛ یعنی آخرین امام شیعه، امامی که زندگی رمز گونه دارد و در غیبت است، تنها درخواستی که می کند این است که خطّ آن حضرت را مقایسه کند، و لذا بسیار بعید و ساده انگاری است که بگوییم: کلینی بدون اطمینان و تحقیق، روایت با این درجه اهمّیت را از چنین کسی نقل کند و حتّی درخواست رؤیت دست خط حضرت را نکند.

3 - برخی نیز گفته اند: به احتمال زیاد اسحاق بن یعقوب، برادر خود کلینی است.