بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 204

که امر به تسویه کرده بود قرار داده اند، ولی این اشتباه است؛ چراکه موضوعشان فرق می کند. موضوع روایاتی که امر به تسویه می کرد عطاء است؛ زیرا فرمود «أُسَوِّی بَیْنَهُمْ فِی الْعَطَاءِ»(1) و عطاء مربوط به تقسیم بیت المال از درآمد خراج است که فقیر و غنی، مرد و زن و ... در آن مساوی اند، ولی موضوع این روایات زکات می باشد. پس تنافی بین آن دو وجود ندارد.

اختلاف بعضی در لزوم تسویه در تقسیم خراج و نقد آن

بعضی در لزوم تسویه در تقسیم خراج نیز اختلاف کرده و گفته اند این که امیر المؤمنین(علیه السلام) در عمل در تقسیم خراج مساوات برقرار می کردند، به دلیل مصالح الزامیه ی آن زمان بوده؛ نه آن که حکم فقهی آن مساوات باشد. شاهدش این است که حضرت فرمودند: «لَوْ کَانَ الْمَالُ لِی لَسَوَّیْتُ بَیْنَهُمْ» یعنی حتّی اگر مال خودم بود مساوات برقرار می کردم، پس معلوم می شود آن زمان مصلحت اقتضاء می کرده حضرت مساوات برقرار کنند و الا اگر چنین مصلحتی نبود یا مصلحت در تفضیل بود، لزومی ندارد که با مساوات تقسیم شود.