بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 210

نقد کلام شیخ(قدس سره)

مناسب بود مرحوم شیخ(قدس سره) قبل از پرداختن به استصحاب، قاعده ی ید را مطرح می فرمودند؛ چراکه ید أماره ی ملکیّت است. اگر این زمین تحت ید متصرّفی باشد و نداند یا معترف نباشد که یدش، ید غیر مالکانه است، یدی که بر آن زمین دارد علامت مالکیت وی بوده و مقدّم بر استصحاب عدم ملکیت می باشد.

در صورتی هم که فعلاً کسی بر آن ید نداشته باشد ولی قرائن نشان دهد که قبلاً کسی بر آن ید داشته، باز نمی توان استصحاب عدم ملکیت آن جاری کرد؛ چون ید أماره ی ملکیت است و حکم به مالکیت آن ید سابقه می شود.

حال آن مالکی که به اعتبار ید سابقه ملکیت او ثابت شد اگر احتمال دهیم هنوز زنده است، می توانیم با استصحاب، بقاء حیاتش را اثبات کنیم و در نتیجه این زمین ملکِ مالکِ زنده به حکم ید می شود. آن گاه اگر توانستیم آن مالک را بشناسیم فبها و الا حکم مجهول المالک پیدا می کند.

و اگر به گونه ای باشد که احتمال زنده بودنش نباشد و یقین یا اطمینان به فوتش داشته باشیم ولی بدانیم وارث یا وارثِ وارث دارد که زنده است یا احتمال زنده بودنش وجود دارد، باز الکلام الکلام.

بله، اگر قطع داشته باشیم وارثی ندارد یا شک کنیم و با اصل عدم آن را احراز کنیم _ چون اصل، عدم داشتن وارث است _ آن گاه می توانیم بگوییم: این زمین چون ترکه ی میّت بلا وارث است، پس اختصاص به امام(علیه السلام) پیدا کرده و از انفال می باشد.

آیا به قول مورّخین می توان در اثبات مفتوح العنوه بودن زمین اکتفا کرد؟

مطلب دیگری که مرحوم شیخ(قدس سره) در این جا مطرح می فرماید، این است که آیا می توان با قول مورّخین، مفتوح العنوه بودن زمینی را اثبات کرد یا خیر؟ به خاطر این که این احتمال وجود دارد _ و شاید بعضی به آن تفوّه کرده باشند _ مورّخین،