بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 211

خبره ی این کار بوده و قولشان از باب حجّیت قول اهل خبره حجّت باشد، کما این که در اصول بیان کردیم قول لغوی از باب حجّیت قول اهل خبره حجّت است.

مرحوم شیخ در پاسخ می فرماید: قول مورّخ حجّت نیست، ولی ما می گوییم: قول مورّخ ثقه اگر عن حسٍ باشد، مانند بعضی از مورّخینی(1) که در قضایا حاضر و ناظر بودند و آن چه را که خود مشاهده می کردند نقل می کردند _ بعضی شاهان نیز برای ثبت وقایع، تاریخ نگار همراه خود می بردند _ قولشان حجّت است، ولی نه از باب حجّیت قول اهل خبره بلکه از باب حجّیت قول عدل واحد و حجّیت قول ثقه؛ چراکه ما در بحث خبر واحد و در بحث طهارت اثبات کردیم که قول عدل واحد و حتی قول ثقه حجّت است، هرچند احتیاط در آن است که اعتماد نکرده و طریق احتیاط پیش بگیریم.

امّا اگر قول مورّخ ثقه عن حسٍ نباشد بلکه از روی حدس و استنباط و إعمال خبرویّت باشد، حجّت نیست؛ البته نه از این جهت که قول خبره حجّت نیست _ چراکه ما قول خبره را حجّت می دانیم _ بلکه به خاطر این که در ما نحن فیه این که زمینی مفتوح العنوه بوده یا نبوده، امری حسّی است که شأنش إبصار و دیدن است، نه إعمال خبرویت و این نظیر آن است که کسی به جای نگاه کردن به رنگ دیوار خانه ای، آن را با حدس بگوید سفید است. بنابراین در چنین جایی که مورد خبرویت و إعمال نظر نیست بلکه شأنش إبصار است، دلیلی بر حجّیت قول خبره وجود ندارد حتی اگر دسترسی حسی به آن نداشته باشد.