کتابخانه بالقرآن

بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 251

صفحه 251

بررسی شرط سوم خراجی بودن زمین: (محیاه حال الفتح باشد)

اشاره

شرط سومی که برای خراجی بودن زمین علاوه بر فتح عنوهً و إذن امام(علیه السلام) لازم است، آن است که بنابر مشهور باید زمین حال الفتح محیاه باشد و از تذکره ی(1) علامه(قدس سرهما) استفاده می شود این مسأله بلاخلاف و اجماعی است.(2) ظاهراً مرادشان از محیاه حال الفتح، اعم از محیاه بالاصاله و محیاه بید الانسان می باشد. بنابراین این بحث دارای اهمیت فراوان و آثار زیادی است؛ چراکه طبق این قول اگر زمینی حال الفتح موات و بایر باشد جزء اراضی خراجیه قرار نمی گیرد، بلکه

1- تذکره الفقهاء (ط- القدیمه)، ص402: مسأله قسم علماؤنا الاراضی اقساما اربع: الاوّل: ما فتحه المسلمون عنوه بالسّیف و القهر و الغلبه کأرض العراق و الشّام و هذه ان کانت محیاه قبل الفتح فهی للمسلمین قاطبه الغانمون و غیرهم عند علمائنا و قالت العامه یختص بها الغانمون و النظر فیها عندنا الی الامام یقبلها من شاء مهما شاء من نصف او ثلث او ربع او أقلّ او اکثر علی حسب ما یقتضیه نظره ... .
2- غنیه النزوع إلی علمی الأصول و الفروع، ص293: قد بینا فیما مضی أن الموات من الأرض للإمام القائم مقام النبی(صلی الله علیه و آله) خاصه، و أنه من جمله الأنفال، یجوز له التصرف فیه بأنواع التصرف، و لا یجوز لأحد أن یتصرف فیه إلا بإذنه، و یدل علی ذلک إجماع الطائفه. ü مجمع الفائده و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، ج 7، ص470: نقل فی المنتهی و التذکره إجماعنا علی کونها للمسلمین قاطبه، و عدم اختصاصها بالغزاه و غیرها، و عدم تفاضل احد علی غیره، و کون الکل فیه سواء. و سیظهر لک کون المراد بما کان له هذا الحکم، المعموره منها حال الفتح و القهر و الغلبه، دون مواتها حینئذ، فإنها للإمام(علیه السلام)_ کسائر الموات التی لیست ملکا لأحد، و لم تجر علیه ید الملکیه _ بالاتفاق. ü ریاض المسائل، ج 8، ص114: أرض الخراج، و هی و کلّ أرض فتحت عنوهً و هی بفتح العین و سکون النون: الخضوع، و منه قوله سبحانه وَ عَنَتِ الْوُجُوهُ و المراد هنا: ما فتحت بالقهر و الغلبه و کانت مُحیاه و معموره وقت الفتح. فهی للمسلمین کافهً إلی یوم القیامه و لا یختصّ بها الغانمون و لا یفضلون علی غیرهم، بل یشارکونهم فی الجمله کشرکه باقی المسلمین من غیر خصوصیه، بإجماعنا الظاهر المستفاد من جماعه؛ للمعتبره المستفیضه.