بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 263

ید، اماره ی ملکیّت حتّی در مثل سواد عراق

اگر کسی بر اراضی محیاه در عراق و امثال آن ید داشته باشد به گونه ای که اماره ی ملکیت وی باشد _ یعنی تصرّفات مالکانه داشته و علم نداشته باشیم آن زمین خراجی است _ طبق قاعده حکم به مالکیت وی می شود.

عدم اماریت ید سلطان بر خراجی بودن زمین

اگر سلطان بر بعضی از اراضی عراق ید گذاشته باشد و به عنوان ارض خراجی یا خراج از آن دریافت کند، ید او علامت خراجی بودن زمین نیست؛ چراکه:

اولاً: ید او عدوانی و غصبی است؛ چون فقط معصوم یا منصوب از قِبَل معصوم حقّ ولایت بر اراضی خراجیه دارند و دیگران چنین حقی ندارند.

ثانیاً: چنین قاعده ای که اثبات کند ید او علامت خراجی بودن زمین است وجود ندارد. به عبارت دیگر قاعده ی ید _ آن هم یدی که مالکانه باشد _ فقط می تواند اثبات مالکیت کند، در حالی که سلطان ید مالکانه بر آن ندارد و قاعده ی دیگری که با ید اثبات خراجی بودن زمین کند وجود ندارد.

سه احتمال در اراضی مفتوح العنوه که کسی ید مالکانه بر آن ندارد

اشاره

بنابراین اگر بر زمین آبادی در عراق و امثال آن کسی ید مالکانه نداشت، امر آن دائر بین سه چیز است:

1. ملک جمیع مسلمین بوده و ارض خراجی باشد.

2. ملک اشخاص خاص باشد که در این صورت حکم مجهول المالک پیدا می کند.

3. ملک امام(علیه السلام) باشد به این صورت که عده ای آن را آباد کرده و از دنیا رفته اند و وارثی نداشتند یا وارثان آن ها نیز از دنیا رفته و در نتیجه به عنوان ارث من لاوارث له به امام(علیه السلام) منتقل شده است.