بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 272

تحقیقی در مورد سواد عراق

اشاره

مرحوم شیخ(قدس سره) بعد از پایان بحث کبروی اراضی خراجیه، وارد بحث مصداقی اراضی خراجیه می شوند و ارض عراق (1)را مورد بررسی قرار می دهند و می فرمایند:

خراجی بودن تمام ارض سواد در نظر شیخ(قدس سره)

اشاره

ظاهر اخبار(2) آن است که کلّ ارض عراق که موسوم به ارض سواد است، متعلّق به جمیع مسلمین بوده و ارض خراجی می باشد، بدون این که مقیّد به عامر شده باشد، لذا از این کشف می شود تمام ارض سواد حین الفتح عامره بوده است؛ چون شرط خراجی بودن زمین آن است که حال الفتح عامره باشد و عروض موتان طبق مبنای ما (مرحوم شیخ) باعث خروج از ملکیت جمیع مسلمین نمی شود.(3)

1- این که مرحوم شیخ فقط ارض عراق را مورد بررسی قرار می دهند شاید به خاطر ابتلاء خودشان بوده و از قدیم محلّ کلام بوده است. و شاید به خاطر این که ارض عراق امام سایر اراضی مفتوح العنوه است و شاید ... .
2- مانند صحیحه ی حلبی که می فرماید: «سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) عَنِ السَّوَادِ مَا مَنْزِلَتُهُ؟ فَقَالَ: هُوَ لِجَمِیعِ الْمُسْلِمِینَ لِمَنْ هُوَ الْیَوْمَ وَ لِمَنْ یَدْخُلُ فِی الْإِسْلَامِ بَعْدَ الْیَوْمِ وَ لِمَنْ لَمْ یُخْلَقْ بَعْدُ ...» یا روایت ابی الربیع الشامی: «لَا تَشْتَرِ مِنْ أَرْضِ السَّوَادِ شَیْئاً إِلَّا مَنْ کَانَتْ لَهُ ذِمَّهٌ فَإِنَّمَا هُوَ فَیْ ءٌ لِلْمُسْلِمِینَ».
3- المکاسب المحرمه، ج 2، ص249: ثمّ اعلم أنّ ظاهر الأخبار تملّک المسلمین لجمیع أرض العراق المسمّی بأرض السواد من غیر تقیید بالعامر، فینزّل علی أنّ کلّها کانت عامره حال الفتح. و یؤیّده أنّهم ضبطوا أرض الخراج کما فی المنتهی و غیره بعد المساحه بستّه أو اثنین و ثلاثین ألف ألف جریب، و حینئذٍ فالظاهر أنّ البلاد الإسلامیه المبنیّه فی العراق هی مع ما یتبعها من القری، من المحیاه حال الفتح التی تملّکها المسلمون. و ذکر العلّامه رحمه اللّه فی کتبه تبعاً لبعض ما عن المبسوط و الخلاف أنّ حدّ سواد العراق ما بین منقطع الجبال بحلوان إلی طرف القادسیه المتّصل بعذیب من أرض العرب عرضاً، و من تخوم الموصل إلی ساحل البحر ببلاد عبّادان طولاً. و زاد العلّامه رحمه اللّه قوله: من شرقی دجله، فأمّا الغربی الذی یلیه البصره فإنّما هو إسلامی، مثل شط عثمان بن أبی العاص و ما والاها کانت سباخاً فأحیاها عثمان. و یظهر من هذا التقیید أنّ ما عدا ذلک کانت محیاه، کما یؤیّده ما تقدّم من تقدیر الأرض المذکوره بعد المساحه بما ذکر من الجریب.