بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 40

ملاحظاتی بر کلام محقق ایروانی(قدس سره)

اولاً: اگر همان طور که شما فرمودید ملاک جواز در این روایات، مراضات باشد، پس برای چه حضرت این قید را ذکر فرمودند که «إِذَا عَلِمْتَ أَنَّ مِنْ ذَلِکَ شَیْئاً وَاحِداً أَنَّهُ قَدْ أَدْرَکَ فَاشْتَرِهِ وَ تَقَبَّلْ بِهِ» یعنی هرگاه دانستی یکی از آن چیزهایی که نام بردی ثمره داده، آن گاه معامله کن و اگر ثمره نداده معامله نکن، در حالی که اگر ملاک، مراضات برای تقلیل در ظلم است، ادراک ثمره شده باشد یا نشده باشد تأثیری در حکم ندارد.

ثانیاً: علی فرض این که در نخل، آجام، صید و ماهی، خراج مشروع نباشد و این که راوی بر این موارد خراج اطلاق کرده، مرادش خراج اصطلاحی نبوده بلکه خراج به معنای لغوی یعنی «ما یخرج من الشیء» مرادش بوده _ کما این که در آیه ی شریفه که می فرماید: (أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً فَخَراجُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ هُوَ خَیْرُ الرَّازِقینَ)(1) خراج لغوی مراد است، یا در آیه ی شریفه ی دیگر (فَهَلْ نَجْعَلُ لَکَ خَرْجاً)(2) که در بعضی قرائات «خراجاً»(3) دارد، به معنای لغوی است و بعضی

1- سوره ی مؤمنون، آیه ی72. یا [مگر] از آنان درخواست مزد و خراجی می کنی، پس مزد پروردگار تو بهتر است و او بهترین روزی دهندگان است.
2- سوره ی کهف، آیه ی94: (قالُوا یا ذَا الْقَرْنَیْنِ إِنَّ یَأْجُوجَ وَ مَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَکَ خَرْجاً عَلی أَنْ تَجْعَلَ بَیْنَنا وَ بَیْنَهُمْ سَدّاً)
3- مجمع البیان، ج6، ص759: قرأ أهل الکوفه غیر عاصم خراجا و فی المؤمنین خراجا فخراج ربک کله بالألف و الباقون «خَرْجاً» بغیر ألف فی الموضعین فَخَراجُ رَبِّکَ بالألف. ü تفسیر جوامع الجامع، ج2، ص380: و قرئ: «خَرْجاً» و «خراجا» أی جعلا نخرجه من أموالنا و نظیرهما النّول و النّوال. ü الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، ج 2، ص747: قرئ: خرجا و خراجا، أی جعلا نخرجه من أموالنا: و نظیرهما: النول و النوال. و قرئ: سدا، و سدا بالفتح و الضم.