بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 464

دو خط طولی و عرضی یکدیگر را قطع می کنند و شکل به دست آمده با کمک مؤیدهای دیگر، بیشتر به لوزی شبیه است و این دو خط به منزله ی قطرهای آن است. در نتیجه مساحت آن از مستطیل کوچک تر است. بنابراین ضرب کردن طول در عرض برای به دست آوردن چنین شکلی درست نیست.

3. چنان که در ادامه توضیح خواهیم داد، طول و عرض در این عبارات به معنای خط مستقیم بین دو نقطه نیست بلکه به معنای راهی است که با پیچ و خم و عبور از منازل مختلف، دو نقطه را به هم متصل می کند. مثلاً فاصله ی بین حلوان و قادسیه هشتاد فرسخ انگار شده در حالی که طول خط مستقیم فرضی بین این دو نقطه پنجاه و چند فرسخ بیشتر نیست. پر واضح است که با مبنا قرار دادن چنین مسافت هایی یک مساحت غیر واقعی به دست خواهد آمد.

مساحی در زمان خلیفه ی دوم

آن چه بیان شد مساحتی است که عده ای براساس طول و عرض زمین سواد به دست آورده اند. امّا طبق قضیه ای که در کتب بسیاری نقل شده، در زمان خلیفه ی دوم عده ای مأمور به مساحی زمین سواد شدند و پس از این که مساحت جبال، اودیه، انهار، شهرها و قریه ها را کم کردند، به دو نتیجه ی مختلف سی و دو و سی و شش میلیون جریب دست یافتند؛ یعنی حدوداً نصف آن چیزی که در معجم البلدان محاسبه شده است.

در این جا دو روایت وارده در کتب عامه در این باره را ذکر می کنیم:

أخبرنا أبو منصور القزاز قال: أخبرنا أبو بکر أحمد بن علی بن ثابت قال: بعث عمر بن الخطاب عثمان بن حنیف إلی العراق عاملا، و أمره بمساحه سقی الفرات، فمسح الکور و الطساسیج بالجانب الغربی من