بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 60

بفرست و بقیه را نگه دار (1)، امّا او [ضریس] حرفم را قبول نکرد و پول را به [هبیره] پرداخت کرد تا این که اینان [بنی عباس] آمدند و کار بنی امیه تمام شد. زراره می گوید آن را به امام صادق(علیه السلام) عرض کردم، حضرت بلافاصله در جواب فرمودند: آن پول مال او [ضریس] است، عرض کردم: آن را به [هبیره] أداء کرد، حضرت [با شنیدن این حرف] انگشتشان را [از روی حسرت] با دندان فشار دادند.

مرحوم شیخ(قدس سره) گرچه در مورد دلالت این روایت فرموده که «فإنّ أوضح محامل هذا الخبر أن یکون الأرُز من المقاسمه»(2) ولی انصافاً جای تأمل دارد؛ چون از کجا معلوم تمام این برنج ها از اموال خراجیه بوده است؟ مگر این که گفته شود این مقدار عظیم برنج، لااقل مقداری از آن حتماً خراج بوده که در نتیجه این روایت دلالت می کند أداء عوض آن به سلطان واجب نیست. علاوه آن که احتمال دارد عدم وجوب دفع مال به هبیره که از بنی امیه یا عمّالشان بوده، به خاطر این است که ناصبی بوده؛ چون در روایات متعددی وارد شده: «خُذْ مَالَ النَّاصِبِ حَیْثُمَا وَجَدْتَهُ وَ ادْفَعْ إِلَیْنَا الْخُمُسَ» (3)بنابراین دلالتی بر مدعا ندارد.

1- چون اواخر حکومت بنی امیه لعنه الله علیهم بوده و آن قدر قدرت نداشتند که به زور پول برنج را از ایشان بگیرند.
2- المکاسب المحرمه، ج 2، ص215: أنّ فی بعض الأخبار ظهوراً فی جواز الامتناع، مثل صحیحه زراره: «اشتری ضریس بن عبد الملک و أخوه أرُزاً من هبیره بثلاثمائه ألف ...». فإنّ أوضح محامل هذا الخبر أن یکون الأرُز من المقاسمه، و أمّا حمله علی کونه مال الناصب أعنی «هبیره» أو بعض بنی أُمیه، فیکون دلیلا علی حِلّ مال الناصب بعد إخراج خمسه کما استظهره فی الحدائق، فقد ضعّف فی محلّه بمنع هذا الحکم، و مخالفته لاتّفاق أصحابنا کما تحقّق فی باب الخمس و إن ورد به غیر واحد من الأخبار. و أمّا الأمر بإخراج الخمس فی هذه الروایه، فلعلّه من جهه اختلاط مال المقاسمه بغیره من وجوه الحرام فیجب تخمیسه، أو من جهه احتمال اختلاطه بالحرام فیستحبّ تخمیسه کما تقدّم فی جوائز الظلَمَه.
3- وسائل الشیعه، ج 9، کتاب الخمس، ابواب ما یجب فیه الخمس، باب2، ح6، ص487 و تهذیب الاحکام، ج4، ص122: مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) قَالَ: خُذْ مَالَ النَّاصِبِ حَیْثُمَا وَجَدْتَهُ وَ ادْفَعْ إِلَیْنَا الْخُمُسَ. ü همان، ح7: وَ عَنْهُ [مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ] عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ فَضَالَهَ عَنْ سَیْفٍ عَنْ أَبِی بَکْرٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ. وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَهَ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِ مِثْلَهُ. وَ رَوَاهُ ابْنُ إِدْرِیسَ فِی آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلا مِنْ کِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَه.