پژوهشی در احکام ولایی وحکومتی صفحه 141

تولیدی صفت مسبب در کلام محقق نایینی رحمه الله علیه:

«قد یکون المسبب التولیدی عنواناً ثانویاً للسبب بحیث یکتسب السبب عنوان المسبب و یحمل علیه بالحمل الشایع الصناعی فیکون للسبب عنوانین: عنوان اولی و عنوان ثانوی، کضرب الیتیم، فانه بعنوانه الاولی ضرب و بعنوانه تأدیب.»((1))

منظور از مسبب تولیدی، عنوان تربیتی «تأدیب»، و سبب آن عنوان تکوینی «ضرب» است. واقعیتِ زدن، چه بر یتیم یا بر غیر او تفاوتی ندارد ولی انگیزه ی زننده، حکم آن را و با مسامحه واقعیت آن را تغییر می دهد، به همین دلیل مسبب تولیدی یا همان تأدیب، بر سبب یا همان ضرب حمل می شود.

بنابراین زدنِ یتیم حرام است ولی به قصد ادب کردن او جایز می گردد، گرچه در خارج ادب حاصل نگردد؛ بله اگر کتک برای وی تأثیری ندارد در این حالت باید چاره ای دیگر را آزموده و از زدن او پرهیز کرد؛ زیرا در چنین حالتی «ضرب» جایز نیست.

6 . 4 . 5 طولی و عرضی

عنوان های اولی به عرضی و عنوان های ثانوی به طولی توصیف می گردند؛ دلیل اطلاق دو وصف یاد شده