پژوهشی در احکام ولایی وحکومتی صفحه 36

در دو مثال یاد شده دلیل ناظر موضوع دلیل منظور را توسعه و تضییق کرد، گاهی نیز در حکم، تصرف می کند مانند: «لاضرر و لاضرار» که جلوی وجوب وضوی ضرری را می گیرد؛ وضو تکلیف واجبی است ولی اگر به ضرر منجر شد وجوب خود را از دست می دهد.((1)) علامه ی مظفر رحمه الله علیه در این باره نوشت:

«ان الدلیل الحاکم یکون لسانه تحدید موضوع الدلیل المحکوم اومحموله، تنزیلاً و ادعاءاً، فلذلک یکون الحاکم متصرفا فی عقد الوضع او عقد الحمل فی الدلیل المحکوم.»

در ورود نیز وارد به کمک تعبد، به مورود نظر دارد ولی به گونه ای که موضوع آن را از بین می برد مانند: دلیل اعتبار اماره که به سبب آن موضوع برائت عقلیِ «عدم البیان» برداشته می شود زیرا شارع مفاد آن را بیان دانست.((2))

حکومت عرفی

این واژه را مرحوم مشکینی رحمه الله علیه بر اصطلاح توفیق عرفی محقق خراسانی رحمه الله علیه، اطلاق کرده است:

«التوفیق العرفی و هوکون الدلیلین علی نحو اذا عرضا علی العرف یوفق بینهما بالتصرف فی احدهما او کلیهما بلا لحاظ النسبه و لا اظهریه و هو فی النتیجه