سیمای متهجدین صفحه 52

در تفسیر نمونه آمده است: «تعبیر به «قیام» در جمله «قم اللّیل» به معنی برخاستن در مقابل خوابیدن است، نه فقط روی پا ایستادن است و اما تعبیرات مختلفی که درباره مقدار شب زنده داری در این آیات آمده، در حقیقت برای بیان تخییر است و پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم را مخیّر می کند که نیمی از شب یا چیزی کمتر یا چیزی بیشتر را بیدار بماند و تلاوت قرآن کند. در مرحله اول تمام شب را جز مقدار کمی ذکر می کند و بعد تخفیف داده و آن را به نیمی از شب می رساند و سپس کمتر از نیم. بعضی گفته اند: منظور تخییر در میان «دو سوم» و «نصف» و «یک سوم» شب است، به قرینه آیه ای که در آخر همین سوره خواهد آمد که می فرماید: «انّ ربّک یعلم انّک تقوم أدنی من ثلثی اللّیل و نصفه و ثلاثه».

بعضی از مفسران گفته اند که منظور از جمله «قم اللّیل الاّ قلیلا» این است که تمام شبها را جز بعضی از شبها بپاخیز و به این ترتیب استثنا در اجزای شب نیست، بلکه در افراد شبها است، ولی این تفسیر با توجه به مفرد بودن «لیل» و تعبیر به نصف و کمتر از آن، درست به نظر نمی رسد.

گفتیم گرچه مخاطب در این آیات شخص پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم است؛ ولی ذیل سوره نشان می دهد که مؤمنان هم در این برنامه با شخص پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم همگام بودند. اکنون سخن در این است که آیا این قیام و شب زنده داری در اوایل دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم بر همگان واجب بوده است یا نه؟ بعضی از مفسران معتقدند این امر واجب بوده، بعداً آیه آخر سوره، این حکم را نسخ کرده و فاصله آن حدود یک سال بوده است؛ حتی بعضی معتقدند که این حکم قبل از تشریع نمازهای پنجگانه بوده و پس از آن که نمازهای پنجگانه تشریع شد، این حکم نسخ گردید.

همان طور که مرحوم طبرسی در مجمع البیان نیز آورده، در ظاهر آیات این سوره چیزی که دلیل بر نسخ باشد به چشم نمی خورد و بهتر آن است که گفته شود: این قیام و عبادت، مستحب و سنّت مؤکده بوده و هرگز جنبه وجوب نداشته است، جز در مورد شخص پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم که طبق بعضی از آیات دیگر قرآن، نماز شب بر او واجب بوده است و مانعی ندارد که این مسئله برای پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم واجب باشد و بر مسلمین مستحب، از این گذشته آنچه در روایات فوق آمده منحصر به نماز شب نیست؛ چرا که نماز شب نیمی از شب یا دو ثلث از شب و یا حتی یک ثلث از شب را اشغال نمی کند؛ آنچه در آیه مطرح است قیام برای ترتیل قرآن است.