مفتاح: درسنامه عمومی معارف نماز صفحه 47

1- مصباح الریعه، ترجمه مصطفوی، ص 53

2- نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج 1، ص 89

3- قَالَ الصَادِقُ(ع):"الْعُبُودِیَهُ جَوْهَرهٌ کُنْهُهَا الرُبُوبِیَهُ" )مصباح الشریعه، ترجمه مصطفوی، ص 7(. وَ فِی الْحَدِیثِ الْقُدْسِیِ:"یَا ابْنَ آدَمَ أَنَا غَنِیٌ لاأَفْتَقِرُ أَطِعْنِی فِیاَ أَمَرْتُکَ أَجْعَلْکَ غَنِیّاً اَلاتَفْتَقِرْ یَا ابْنَ آدَمَ أَنَاحَیٌاَ لاأَمُوتُ أَطِعْنِی فِیماَ أَمَرْتُکَ أَجْعَلْکَ حَیّاً لاتَموتُ یَا ابْنَ آدَمَ أَنَا أَقُولُ لِلشَیءِ کُنْ فَیَکُونُ أَطِعْنِی فِیاَ.) أَمَرْتُکَ أَجْعَلْکَ تَقُولُ لِلشَیءِ کُنْ فَیَکُونُ" مجلسی،بحاراأنوار، ج 90 ، ص 376)

مرتبه دوم، تصفیه عمل است از حصول [و به دست آوردن] مقصودهای دنیوی، گرچه داعی آن باشد [و بخواهد] که خدای تعالی به واسطه این عمل [به او] عنایت کند؛ مثل خواندن نماز شب برای توسعه روزی.

مرتبه سوّم، تصفیه آن است از رسیدن به جنّات جسمانیّه و حور و قصور و امثال آن از لذات جسمانیّه.

مرتبه چهارم، آن است که عمل را تصفیه کند از خوف عقاب و عذابهای جسمانی موعود.

مرتبه پنجم، تصفیه عمل است از رسیدن به سعادات عقلیّه و لذّات روحانیّه دائمه؟عهم؟ ازلیّه ابدیّه و منسلک شدن در سلک کروبیّین و منخرط شدن در جرگه عقول قادسه و ملائکه مقرّبین. (1)

از طرفی، درجه دیگر اخلاص، تصفیه عمل است از زیاد دیدن عمل، خوشنودی، اعتماد و دلبستگی به آن. این نیز از مهمّات سلوک سالک است که او را از قافله سالکان الی اللَّه بازدارد و به سجن مظلم طبیعت محبوس کند.

ب) تفهّم نماز

تفهّم یعنی فهم معانی اقوال و افعال نماز. این ادب غیر از حضور قلب است؛ زیرا چه بسا قلب نمازگزار در نماز حاضر باشد، ولی معنای کلمات و افعال نماز را درک نکند و به همین اندازه، از درک نماز محروم بماند. از سوی دیگر، کسانی که به مقام تفهّم می رسند نیز در یک رتبه نیستند و افراد، به تفاوت استعداد خود، معانی نماز را می فهمند.

پیامبر(ص) در تبیین ضرورت تفهم در نماز به «اباذر» می فرمایند: "دو رکعت نماز همراه با تفکر و حضور قلب، ارزشمندتر از یک شب زنده داری با دل سرگردان و