دانستنیهای ادیان و مذاهب صفحه 2049

1.خاستگاه ها و ریشه شناسی واژه نیروانه

نیروانه (پا.: نیبانه) (4) در لغت به معنای «خاموش کردن» یا «فرو نشاندن» [آتش] است. اماازآن جا که این اصطلاح احتمالا ماقبل بودایی است، این ریشه شناسی برای تعیین معنای دقیق آن، به مثابه برترین مقصد آیین بودای آغازین، ضرورتااز قطعیت برخوردار نیست. (5)

در واقع، بسیاری از بوداییان، بنا بر سنت ترجیح داده اند آن را به مثابه نبود کنش بافتن (وانه) (6) توضیح دهند. این جا بافتن استعاره ای است از شیوه کنش دل که از نادانی به سرشت حقیقی اشیا و نیز از تشنگی به تملکات و حالات وجود قلب شده باشد. شایدتصادفی نباشد که چنین تعریفی چیزی از معنای

دقیق نیروانه به ما نمی گوید. بودایی هاعموما از هرگونه توصیف لفظی مقصدشان پرهیز کرده و [اساسا] شک دارند که بتوان آن را وصف کرد.

کهن ترین متن های بودایی گویا واژه نیروانه را برای نامیدن مقصد نهایی (7) راهی که بوداتعلیم کرد به کار برده اند. از این رو، نیروانه را به برترین نیک بختی و آرامش نهایی تعریف کرده اند. (8)

احتمالا آنها این را با سایر مکتب های دینی فلسفی آن دوره شریک بوده اند.عموما همین متن ها از هیچ اقدامی برای پرهیز از بحث در آنچه پس از مرگ بر سر واصل به این مقصد می آید فروگذار نمی کنند. بودا را این طور نشان می دهند که «نگفته» چنین کسی پس از مرگ هستی دارد یا ندارد. و نیر نگفته که هر دوی اینها درست است. حتی نفی هر دو امکان به مثابه یک انتخاب نادیده انگاشته شد. در حقیقت، علاقه به طبیعت مقصد نیک بختی و آرامش نهایی را در وظیفه رسیدن به آن مفید ندانسته اند. (9)

در این زمینه عموما تمثیل مردی را نقل می کنند که تیری زهرآگین خورده است: در این وضعیت فوری و ضروری او باید در صدد مداوا بر آید و توجه خود را صرفا بدان معطوف بداردنه این که به جزئیات دقیق تیر، یا زهر و یا تیرانداز بپردازد. همین گونه نیز در فوریت رسیدن به نیروانه بهتر آن است که گرفتار جزئیات طبیعت و پیامدهای آن نشویم. (10)

امکانش هست که از خاستگاه های خود واژه نیروانه به موضع کهن تری بپردازیم که این جا مطرح شده است. نیروانه مشتق از ریشه «وزیدن» [وا] (11) به معنای خاموش کردن شعله چراغ یا آتش است. در یک کاربرد، مقصود از آن آتش شهوت هایی چون «آز» و «کینه» [وفریب] است، (12) که فرزانه روشن آنها را خاموش می کند.

-13

در کاربرد دیگر، که قابل اطلاق به وقت مرگ است، شعله چراغ هر نوع کنش متعارف انسانی را فرا می گیرد.این کنش ها، همچون شعله چراغ، در لحظه مرگ ارهت روشن متوقف می شوند. (14)