دانستنیهای ادیان و مذاهب صفحه 2051

4.مکتب های جریان اصلی آیین بودا

تا زمان توسعه نخستین اشکال علم تفسیر سازمان یافته بودایی در قرن های سوم و چهارم ق م، اندیشه های نسبتا نظام مندتری ساخته و پرداخته شد. نیروانه چون ذات «بی باقی مانده دل بستگی» در تقابل با ذات «با باقی مانده دل بستگی» (سئوپادی سیسه) (28) بود.این برداشت دوم از نیروانه مبین مراحل روشن شدگی جزئی است که به «رسیدن به رود»، [یا، پا نهادن به رود] معروف است. از آن جا که متن های کهن تر، اغلب در زمینه مرگ بودابه [آن پری] نیروانه «بی باقی مانده دل بستگی» اشاره می کردند، کم کم این طور فرض کردند که اگر آنچه در مرگ ارهت حاصل می شود ذات نیروانه «بی باقی مانده دل بستگی» باشد، در این صورت باید ذاتی مشابه بوده باشد که در روشن شدگی یافته شود. از آن پس، ذات نیروانه «با باقی مانده دل بستگی» مرتبا اشاره بود به حصول روشن شدگی، که معمولا آن را این طور مجسم می کردند که به دنبال آن

یک زندگی با فعالیت آموزشی مهرآمیز می آمد. در نتیجه ترجمه نادرست یا برداشت نادرست متأخر این واژه که به «دل بستگی» ترجمه شد، اغلب جایش را واژه ای می گیرد که شاید اشاره باشد به «داشته ها» (سئوپدی شیشه)، (29) و همچون چیزی انگاشته می شود که اشاره دارد به جان وتن به مثابه داشته های تخصیص یافته در فرایند تولد مجدد. دیگر آن که، هم سئوپادی سیسه و هم سئوپدی شیشه می توانستند به ترتیب مشتق از اوپادی سیسه (30) واوپاتی سیسه (31) باشند، به معنای «باقی مانده اندک». بنابراین، معنای این اصطلاحات، که رساننده ضمنی «دل بستگی» بود، می توانست در اصل ارجاعی باشد به شمار اندکی ازآلایش ها که پس از «پا نهادن به رود» باقی می ماند.

منابع قدیمی تر در موضوع نیروانه چندان سخنی نمی گویند. اما این سخن درباره ادبیات کانونی ابی دمه ای (32) که در فاصله قرون دوم و چهارم ق م شکل گرفت، صادق نیست. سیمای خاص این ادبیات تحلیل جان و تن از دید فرایند متغیر رویدادهای متعامل و چندگانه است. اینها را دمه (33) می خواندند، یعنی حقیقت های جزئی در برابرحقیقت به طور کلی. (این واژه پیش تر برای همه شناسه (34) های آگاهی روانی به جز خودشناسه های حسی به کار می رفت). متن های ابی دمه فهرست بازی از این رویدادها گردآوردند و کوشیدند تحلیل کنند که چه رویدادهایی در چه حالت های روانی وجود دارند.آنان در این تحلیل، نیروانه ای را به میان آوردند که آن را متفاوت از سایر رویدادها تبیین می کردند، و آن را در مقوله اصطلاحات مکانی و یا زمانی طبقه بندی نمی کردند. در این مرحله، گویا نه اختلافی بر سر طبیعت بنیادین آن دارند، و نه آن را نبود محض می دانند: «نیروانه وجود دارد؛ طبیعت آن تغییر نمی پذیرد. نیروانه پاینده، ثابت و جاوید است، دستخوش تغییر نیست» (کتاوتو

(35) «نکته های اختلاف» 122).

محتمل است که علاقه اصلی متن های ابی دمه تجربه نیروانه در زندگی بر حسب بیداری یا روشن شدگی بود. در این زمینه، نیروانه را شناسه یا تکیه گاهی برای جان روشن می دانستند، که خود آمیزه ای بود که مشخصه اش حضور مکرر رویدادهایی چون ایمان و فرزانگی بود. در آثار این دوره، همچون متن های پیش از آن، نمی کوشیدند تادرباره سرنوشت پس از مرگ ارهت روشن چیزی بگویند. بی گمان، سنت پرسش های بی پاسخ (36) همچنان به استواری تمام برقرار بود و اجازه چنین کاری را نمی داد.

5.در نظام های مهایانه (37)

گرایش های جدید در دین هندی، که پیش از این رشد و تحول یافته بود، در دوره 100 300 م منجر به تکوین شکل نوینی از آیین بودا، به نام مهایانه یا گردونه بزرگ شد. این نهضت نوین، که در آغاز تنها توجه اندکی را به خود جلب کرده بود، آرام آرام نفوذ عظیم و روزافزونی یافت. در این مکتب، عناصر دل سپاری قوی بود که اساسا از یک زندگی نامه آرمانی شده بودا و بسط آن به آرمانی برای همه سرچشمه می گرفت. یک سیمای مهم این نهضت، طولانی تر شدن راه رسیدن به روشن شدگی به قصد توانایی بخشیدن به توسعه صفات برتر بود که در رسیدن به بودائیت (38) ضروری بودند و به طورمؤثرتری برای سود دیگران کار می کردند. یک اثر جانبی این تغییر در کانون توجه این بود که نیروانه تا حدی به پس زمینه برود، اگرچه در برخی مکتب های بعدی آیین بودای مهایانه نظیر چن/ ذن (39) یا تنتره، (40) به مثابه چیزی دست یافتنی در این زندگانی، سرانجام به پیش زمینه بازگشت.

مکتب های نوین فکری با دیدگاه های خاص در چارچوب مهایانه کلی توسعه یافت.احتمالا قدیمی ترین این مکتب ها، مادیمکه (41) بوده باشد. این مکتب بر این اندیشه تأکیدمی کرد که فرقی

میان نیروانه و چرخ وجود (سنساره) (42) نیست. گویا مراد آنها این بوده است که نیروانه صرفا نامی برای وجود متعارف عاری از نادانی است. به دیگر سخن، نباید آن را باشنده (43) ای دید که در جایی دیگر وجود دارد. کمابیش یک تبدیل تجربه طبیعی است.