دانستنیهای ادیان و مذاهب صفحه 393

من در این باره سخن نمی گویم. (9)

بحث پیرامون موضوع محنت و محاکمه قائلان به نظریه

قدم قرآن مجال بیشتری را طلب می کند که در گنجایش بحث کنونی نیست. (10)

تلخ ترین دوره معتزله

با مرگ واثق (متوفای 232) و به قدرت رسیدن متوکل (232 - 247)، ستاره اقبال و اقتدار معتزله افول کرد، زیرا وی روشی کاملا متضاد با سه خلیفه پیش از خود (مامون، معتصم، واثق) در پیش گرفت، بحثهای کلامی را ممنوع کرد، از مخالفان معتزله (اهل حدیث و حنابله)، و نظریه قدم قرآن به شدت حمایت کرد.

سیوطی در این باره گفته است:

«در ذی حجه سال 132، پس از واثق مردم با متوکل بیعت کردند. وی به اهل سنت تمایل یافت و آنان را یاری کرد و در سال 134 محنت را برداشت و آن را به همه نواحی اعلان کرد. نیز محدثان را به سامرا فرا خواند و تکریم کرد و از آنان خواست تا احادیث مربوط به صفات و رؤیت را نقل کنند، و این عمل توجه و رضایت مردم را به خود جلب کرد.» (11)

خطیب بغدادی نیز گفته است:

«اهل حدیث در مساجد می نشستند و علیه معتزله به نقل احادیث می پرداختند و آنان را تکفیر می کردند. آنگاه که نظر احمد بن حنبل را درباره کسی که قائل به خلق قرآن باشد، پرسیدند، گفت: او کافر است». (12)

مخالفت متوکل با افکار و عقاید معتزله - و در حقیقت با عقل گرایی - سنت سیئه ای بود که حکمای عباسی بعد از وی نیز از آن پیروی کردند. این امر باعث شد که ظاهرگرایان با تکیه بر قدرت سیاسی، از رشد و گسترش عقل گرایی جلوگیری کردند و در این راه از حوادث تلخ دوران محنت نیز سود جستند و افکار عمومی را علیه معتزله شوراندند.