دانستنیهای ادیان و مذاهب صفحه 394

مخالفت آنان مبتنی بر استدلال عقلی و منطقی نبود. لذا در انظار صاحب خردان مقبولیت چندانی نیافت.

از طرفی، برخی از اساتید کلام معتزلی، به دفاع از عقاید و آرای معتزله پرداختند، از جمله، ابو عثمان جاحظ (متوفای 256) متکلم و ادیب معروف معتزلی بود. وی کتابی به نام «فضیله المعتزله» تالیف کرد و در آن از مشایخ مکتب خود دفاع کرد. این کتاب افکار اندیشمندان را به خود جلب کرد، اگر چه عده ای نیز با آن به خالفت برخاستند، که مشهورترین آنان احمد بن یحیی راوندی (متوفای 345) بود. وی کتاب «فضیحه المعتزله» را در رد آن نگاشت، و پس از آن ابو الحسین خیاط (متوفای 311) با تالیف کتاب «الانتصار» به دفاع از جاحظ و رد اعتراضات ابن راوندی پرداخت.

بنابر این پس از متوکل، تا پایان قرن سوم، اقتدار معتزله درهم شکست و مخالفان آنان مورد حمایت حکام عباسی بودند. اهل حدیث و ظاهرگرایان، روش مجادله و کلام را بدعت دانسته و در مخالفت با عقاید معتزله از استدلال عقلی استفاده نمی کردند و یگانه حربه آنان استناد به ظواهر و تکفیر مخالفان بود، لذا متکلمان معتزله توانستند در فرصتهایی که به دست می آورند با استفاده از جدل و استدلال عقلی از خود دفاع کنند.

معتزله، پس از قرن سوم

در آستانه قرن چهارم هجری، ابو الحسن اشعری - که از شاگردان ابو علی جبایی (متوفای 303) معتزلی بود و با روش مجادله و کلام آشنایی کافی داشت - به دنبال مناظره ای که میان او و استادش رخ داد و پاسخهای استاد را قانع کننده ندانست، از مکتب معتزله کناره گرفت. او در یک روز جمعه، در مسجد جامع بصره، کناره گیری خود را

از آراء و عقاید معتزله درباره خلق قرآن، رؤیت خدا و خلق افعال اعلان کرد. (13)

اعتزال وی که یکی از پرورش یافتگان برجسته مکتب معتزله بود، ضربه شکننده ای بر پیکر این مکتب بود، و از طرفی وی در مخالفت با عقاید معتزله، همان روشی را که آنان استفاده می کردند به کار گرفت. طرفداری او از عقاید اهل حدیث که در انظار عامه مقبولیت بیشتری داشت، از یک سو، و مجهز گردیدن او به حربه استدلال عقلی و روش کلامی که مورد قبول متفکران بود، از سوی دیگر، نیز مخالفت حکام عباسی این عصر با معتزله، اسباب شکست کلامی آنان را فراهم آورد.

این شکست، عقل گرایان معتزلی را به کلی مایوس نکرد و برخی از متفکران سخت کوش آنان همچنان از حریم مکتب خود دفاع می کردند، چنانکه ابو هاشم معتزلی (متوفای 321)، ابو القاسم کعبی (متوفای 317)، ابو الحسین خیاط (متوفای 311) در اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم، و ابو عبد الله بصری (متوفای 367) در قرن چهارم، از مشاهیر متکلمان معتزلی اند. در اوایل قرن چهارم، ابو بکر احمد بن علی الاخشیدی، (متوفای 320 ه) مکتبی در بغداد تاسیس کرد تا پایان قرن چهارم نفوذ داشت. (14) و قاضی عبد الجبار معتزلی (متوفای 415) و ابو الحسین بصری (متوفای 436) در قرن پنجم از چهره های شاخص مکتب اعتزال به شمار می روند.

از قاضی عبد الجبار آثار کلامی ارزشمندی برجای مانده که از مشهورترین آنها «شرح الاصول الخمسه»، «المغنی» (15) و «المحیط بالتکلیف» است. از متکلمان برجسته این مکتب در قرن ششم، زمخشری (متوفای 528)، و در قرن هفتم، ابن ابی الحدید (متوفای 655) شارح معروف نهج البلاغه را می توان

نام برد، ولی از این پس، این مکتب کلامی به کلی از فعالیت باز ایستاد و مکتب اشعری یکه تاز عرصه عقاید و کلام در جهان تسنن گردید.