- پیشگفتار 1
- اعتراف علمای اهل سنت 2
- دانش محدود بشری 4
- حجیت روایات اعتقادی 5
- اشاره 5
- جایگاه روایات اعتقادی 5
- خبر واحد اعتقادی 6
- اکتفای رجوع به اهل خبره 7
- بررسی اشکال دور 10
- تأکید بر ایمان در آیات و روایات 11
- اطلاق ادله حجیت خبر واحد 13
- نقد و بررسی ادله منکران 13
- 1 - احساس و تجربه 16
- منابع معرفت شناسی از دیدگاه اهل بیت علیهم السلام 16
- 2 - عقل و خرد 16
- 3 - تاریخ 17
- 5 - وحی 19
- 6 - کشف و شهود 20
- 3 - غرور 21
- 1 - هواپرستی 21
- 2 - حبّ دنیا 21
- 5 - لجاجت و عناد 22
- 6 - آرزوها 22
- 4 - جهل 22
- 7 - گناه 23
- 2 - ایمان 24
- 1 - تقوا 24
- 2 - انگیزه عاطفی (شکر منعم) 26
- 1 - انگیزه عقلی (دفع ضرر محتمل) 26
- 3 - انگیزه فطری 27
- توضیح 28
- اشاره 28
- راه اول: راه قلب و شهود باطنی 28
- آثار معرفت قلبی 32
- امکان معرفت قلبی 32
- معرفت نفس راهی به سوی معرفت شهودی 34
- خداوند را به خودش بشناسیم 34
- توضیح 38
- شناخت خداوند متعال در عالم ذر 41
- وظیفه انبیا و اوصیا در باب خداشناسی 43
- نشانه وجود معرفت فطری 43
- فضیلت عقل و دعوت به تعقّل 45
- ترغیب به تفکّر 47
- اشاره 49
- الف) راه حدوث 50
- توضیح 50
- روایاتی از قسم اول 50
- روایاتی از قسم دوم 51
- اصل علیت در روایات 53
- ج) راه نظم و هدفمند بودن عالم 58
- اشاره 58
- الف) نظام عمومی خلقت 58
- نظام خلقت انسان 59
- ب) نظام خصوصی خلقت 59
- نظام خلقت افلاک 61
- نظام دریاها 62
- نظام خلقت کوه ها 62
- نظام خلقت حیوانات 63
- د) راه هدایت و راهیابی 64
- اهل بیت علیهم السلام و راه هدایت و راهیابی 64
- اشاره 64
- ه ) راه اضطرار و تسخیر 67
- روایات اهل بیت علیهم السلام 71
- و) راه فسخ و نقض 71
- توضیح 71
- ز ) راه محدودیت و صرف الوجود 72
- اهمیت توحید 74
- اهل بیت علیهم السلام و توحید واحدی 74
- اهل بیت علیهم السلام و توحید احدی 75
- اشاره 75
- توضیح روایت 76
- اقسام واحدیت 77
- اقسام ترکیب 77
- استدلال اهل بیت علیهم السلام بر توحید واحدی 78
- عینیت صفات با ذات در روایات 81
- اشاره 83
- توحید افعالی 83
- 1 - توحید در خالقیت 83
- توضیح 83
- کفایت مبدأ فاعلی در خلقت عالم 84
- صدور افعال الهی به نحو تجلّی 85
- 3 - توحید در تشریع و قانون گذاری 86
- اشاره 86
- توضیح 86
- دلیل توحید ربوبی: انتظام عالم 86
- توحید در تشریع و روایات تفویض 87
- 6 - توحید در مالکیت 89
- 5 - توحید در عزّت 89
- 2 - توحید در اطاعت 91
- 1 - توحید در عبادت 91
- اشاره 91
- شرک خفی 92
- اهل بیت علیهم السلام و مبارزه با غلو 92
- دیدگاه اهل بیت علیهم السلام درباره مقدار معرفت به صفات 96
- اشاره 96
- اهل بیت علیهم السلام و قول به تنزیه 98
- اقوال در معرفت صفات 98
- تعداد اسمای حسنای الهی 100
- اقوال در توصیف خداوند متعال 100
- تدارک تشبیه به تنزیه 100
- توقیفی بودن صفات الهی از دیدگاه اهل بیت علیهم السلام 101
- صفات ذات و صفات فعل 103
- اهل بیت علیهم السلام و نفی تشبیه 103
- عدم بازگشت صفات ثبوتی به سلبی 103
- علم خداوند به نفس خود 105
- 1 - علم الهی 105
- علم الهی 105
- علم خداوند به اشیا قبل از خلقت 105
- نحوه علم پیشین الهی به موجودات از دیدگاه اهل بیت علیهم السلام 106
- علم به اشیا بعد از خلقت 108
- علم خداوند به جزئیات 108
- علم الهی به جزئیات از دیدگاه اهل بیت علیهم السلام 109
- علم بی منتهای الهی 109
- قدرت الهی (توانایی) 110
- 2 - قدرت الهی (توانایی) 110
- معنای قدرت الهی 110
- قدرت الهی از دیدگاه اهل بیت علیهم السلام 111
- اثبات قدرت و توانایی خداوند 111
- خداوند، فاعل مختار است 111
- عدم تعلّق قدرت الهی به غیرممکنات 112
- عمومیت قدرت الهی 112
- توحید در قدرت 113
- خداوند قادر بالاراده است 114
- رعایت مراحل در بیان قدرت الهی 114
- 3 - حیات الهی 115
- آراء مختلف در مورد کیفیت حیات الهی 115
- حیات الهی از دیدگاه روایات 115
- 1 - حیات، صفت ذاتی خداوند 115
- حیات الهی 115
- 3 - حیات ابدی خداوند 116
- ازلیت و ابدیت از دیدگاه اهل بیت علیهم السلام 117
- ازلیت و ابدیت خداوند 117
- 5 - حیات ازلی خداوند 117
- 4 - حیات الهی قابل توصیف نیست 117
- 4 - ازلیت و ابدیت خداوند 117
- 5 - صفت غنی 118
- اقوال در حقیقت اراده الهی 119
- اراده 119
- اقوال در حدوث یا قدم اراده الهی 120
- اختلاف آرا در تفاوت اراده و مشیت 120
- اراده الهی از دیدگاه اهل بیت علیهم السلام 121
- اشاره 121
- ب) فرق اراده فعلی خداوند با اراده انسان 121
- الف) اشاره به اراده خداوند 121
- اقسام اراده الهی 121
- د) تقسیم اراده به اراده ذاتی و فعلی 122
- ه) تغایر علم بالاراده 122
- ج) اراده از صفات فعل است 122
- 7 - کلام الهی 123
- ز) عمومیت مشیت الهی 123
- کلام الهی 123
- و ) یکی بودن اراده با مشیت 123
- ب) اشاره به کلام قولی الهی 124
- کلام الهی در روایات اهل بیت علیهم السلام 124
- توضیح 124
- ج) اشاره به کلام فعلی الهی 124
- الف) اشاره به اصل کلام الهی 124
- 8 - صفت صدق 125
- آراء در صفات خبریه 125
- الف) تحقیق و تأویل 125
- صفت صدق 125
- ب) تفویض و توقّف 126
- ج) حمل بر ظاهر 126
- سمیع و بصیر 126
- 9 - سمیع و بصیر 126
- صفات خبری از دیدگاه اهل بیت علیهم السلام 126
- صفت سمیع و بصیر در روایات اهل بیت علیهم السلام 127
- مظهریت تام انسان کامل نسبت به صفات الهی 128
- صفات خبریه 128
- اثر تربیتی اعتقاد به سمیع و بصیر بودن خداوند 128
- 1 - نفی جسمیت 131
- نفی جسمیت 131
- نفی جسمیت خداوند نزد اهل بیت علیهم السلام 131
- صفات سلبی 131
- نفی رؤیت 133
- 2 - نفی رؤیت 133
- امکان رؤیت قلبی از دیدگاه اهل بیت علیهم السلام 134
- 3 - نفی حلول و اتحاد 135
- نفی حلول و اتحاد 135
- نفی حلول و اتحاد از دیدگاه اهل بیت علیهم السلام 135
- نفی رؤیت به چشم از دیدگاه اهل بیت علیهم السلام 135
- 4 - نفی زمان و مکان 136
- نفی زمان و مکان 136
- دلیل نفی مکان 138
- عالم محضر خداست 138
- خداوند، سابق بر زمان و مکان 138
- 5 - نفی تغییر و تحوّل 139
- نفی تغییر و تحوّل 139
- علّت بلند نمودن دست ها به طرف آسمان 139
- نفی تغییر و تحوّل از دیدگاه اهل بیت علیهم السلام 139
- حسن و قبح عقلی 141
- عدل الهی 141
- افعال الهی 141
- 2 - حقیقت عدل 142
- 1 - معنای عدل 142
- 3 - اقسام عدل 142
- اقسام عدل 142
- ب) عدل تشریعی 142
- اشاره 142
- الف) عدل تکوینی 142
- غایتمندی افعال الهی در روایات 144
- 2 - امتحان انسان 145
- قبح تکلیف مالایطاق 145
- 1 - محکم شدن در مقابل شداید 145
- فلسفه مصائب 145
- 4 - اثر گناه 146
- 3 - رسیدن به نعمت و اجر پروردگار 146
- 5 - ادب شدن مردم 147
- 6 - بیداری از خواب غفلت 148
- توضیح 149
- بلاها در حقّ اولیای الهی 149
- 1 - در حق انبیا و اوصیا 149
- 2 - در حق مؤمنین 150
- الف) تطهیر و کفاره گناه 150
- علّت شرور و اختلافات 151
- ج) تدارک گناه به استغفار 151
- آراء درباره افعال انسان 152
- بازتاب عقل در اخلاق عملی 152
- اهل بیت علیهم السلام و افعال انسان 152
- معنای «امر بین الامرین» 155
- اشاره 157
- قضا و قدر از دیدگاه اهل بیت علیهم السلام 157
- 1 - معنای قضا و قدر 157
- 1 - قضا و قدر علمی 157
- 2 - قضا و قدر عینی 157
- قضا و قدر 157
- 2 - تغییر در قضا و قدر 158
- قضاء الهی بر طبق مصالح بندگان 158
- 3 - نهی از تدبّر بر کسانی که قدرت تحلیل آن را ندارند 158
- کیفیت اضلال خداوند 159
- اضلال کیفری 159
- 2 - بداء جایز 161
- بداء در روایات اهل بیت علیهم السلام 161
- 1 - بداء محال 161
- بداء 161
- اشاره 163
- 3 - اعتقاد به بداء شرط نبوّت 163
- 4 - تعظیم و عبادت خداوند با اعتقاد به بداء 163
- امور تأثیرگذار 163
- 2 - تأثیر استغفار در روزی 164
- 3 - دعا و جلب روزی 164
- 4 - دعا و دفع بلا 164
- 1 - صدقه و اثر آن در دفع بلا 164
- 6 - صله رحم و آثار دیگر 165
- اهل بیت علیهم السلام و ضرورت بعثت 166
- ضرورت بعثت 166
- اهداف بعثت 167
- عمومی بودن بعثت 169
- عصمت انبیا 170
- اشاره 172
- حضرت آدم علیه السلام 172
- دفاع اهل بیت علیهم السلام از عصمت حضرت نوح علیه السلام 174
- دفاع اهل بیت علیهم السلام از عصمت حضرت موسی علیه السلام 177
- دفاع اهل بیت علیهم السلام از حضرت یوسف علیه السلام 181
- دفاع اهل بیت علیهم السلام از حضرت یونس علیه السلام 182
- تنوع معجزات انبیا 183
- وحی 184
- تفاوت نبی و رسول 184
- برتری رسول بر ملائکه 184
- راه های اثبات نبوت پیامبراکرم صلی الله علیه وآله 186
- اشاره 186
- 1 - راه شهود قلبی 186
- الف - اعجاز قرآن 187
- 2 - معجزه 187
- معجزه 187
- اعجاز قرآن 187
- 1 - اعجاز به جهات معنا و محتوا 188
- 2 - جامعیت قرآن 188
- ب - حرکت کردن درخت به امر پیامبرصلی الله علیه وآله 190
- 3 - گواهی پیامبران پیشین 192
- اشاره 193
- الف - ویژگی های محیطی 193
- 4 - قرائن و شواهد بر صدق دعوت پیامبراسلام صلی الله علیه وآله 193
- توضیح 193
- 1 - انحراف مردم از دین 194
- 2 - گسترش فتنه و جنگ 194
- اشاره 196
- 1 - اصالت خانوادگی 196
- 3 - پیروی مردم از هوا و هوس 196
- ب - ویژگی های اخلاقی و نفسانی پیامبرصلی الله علیه وآله 196
- 3 - پرهیز از کارهای زشت 197
- 2 - امانت داری 197
- 5 - بهترین روش زندگی 198
- 4 - شجاعت و شهامت 198
- 6 - تواضع 198
- 9 - عدالت در تمام امور 199
- 8 - بی توجّهی به دنیا 199
- 7 - تنها خدا را در نظر داشتن 199
- د - خصوصیات تعالیم پیامبرصلی الله علیه وآله 200
- ج - پیروان نیک 200
- ه. - روش های اجرایی معقول 201
- نزول وحی بر پیامبراسلام صلی الله علیه وآله 202
- عمومی بودن بعثت پیامبراسلام صلی الله علیه وآله 203
- عصمت پیامبراسلام صلی الله علیه وآله 203
- نفی سهو از پیامبرصلی الله علیه وآله 204
- دفاع اهل بیت علیهم السلام از عصمت پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله 204
- علم غیب پیامبرصلی الله علیه وآله 206
- خاتمیت پیامبراسلام صلی الله علیه وآله 206
- حفظ قرآن از تحریف 209
- صبر به جهت حفظ اسلام 211
- امامت عامه 211
- اهمیت وحدت 211
- وحدت از دیدگاه اهل بیت علیهم السلام 211
- 2 - شیطان 212
- 1 - دین 212
- 1 - سوء نیت 212
- عوامل تفرقه 212
- 2 - رسول اکرم صلی الله علیه وآله 212
- محورهای وحدت 212
- 4 - رعایت حقوق طرفین 213
- 3 - کتاب خدا 213
- امام علی علیه السلام محور وحدت بعد از پیامبرصلی الله علیه وآله 214
- 5 - ولایت اهل بیت علیهم السلام 214
- مقابله با تفرقه 215
- خالی نبودن زمین از امام 215
- فرق بین رسول و نبی و امام 215
- اثر نبودن امام در زمین 216
- اتصال وصایت و امامت 217
- اشاره 219
- 1 - بیان احکام و دعوت مردم به راه خدا 219
- 2 - رفع عذاب به وجود امام 219
- فلسفه وجود امام 219
- 4 - وجود امام، منشأ صلاح مردم 220
- 5 - باطل نشدن حجّت الهی 220
- 3 - وجود امام به جهت عبادت خدا 220
- 7 - جلوگیری از تحریف 221
- 8 - رفع اشتباهات جامعه 222
- 9 - امامت متمم دین است 230
- 10 - امامت، اساس اسلام است 230
- 13 - امامت، جانشینی خدا و رسول 231
- 12 - امامت، راهی برای رسیدن به خدا 231
- 11 - امامت، نظام امت است 231
- عدم انقطاع امامت، مگر در چهل روز 232
- دعوت هر امتی با امام خود 232
- وجوب معرفت امام 233
- برتری امامت بر نبوت و رسالت 234
- 1 - برتری 235
- معنای عصمت 236
- 2 – عصمت 236
- عصمت 236
- حکمت عصمت امام 237
- 4 - معجزه 238
- 3 - نصّ 238
- 9 - درک دین 239
- 6 - بصیرت 239
- 7 - موقعیت شناسی 239
- 8 - عالم به سیاست 239
- 12 - طهارت مولد 240
- 13 - اهل لهو و لعب نباشد 240
- 11 - تأدیب خود قبل از دیگران 240
- 14 - عدالت در حکم 240
- 15 - باورع بودن 241
- 16 - حلیم بودن 241
- 18 - مراعات حال فقرا 241
- 17 - مهربانی کردن با رعیت 241
- عدم جواز اطاعت از امام فاسق 242
- 19 - حکم کردن به دستورات الهی 242
- وجوب خروج بر امامان جور 243
- 1 - میراث فرهنگی پیامبرصلی الله علیه وآله 243
- مصادر علوم امام 243
- 2 - تعلیمات پیامبرصلی الله علیه وآله 244
- 4 - مصحف حضرت زهراعلیها السلام 245
- 3 - کتاب حضرت علی علیه السلام 245
- 7 - علم غیب 246
- 5 - الهام 246
- 6 - حدیث ملائکه 246
- علم امام 247
- ولایت تکوینی امام 247
- لزوم تعیین امام از ناحیه امام قبل 249
- احادیث دوازده خلیفه 249
- اشاره 249
- وقت علم به امامت 250
- نصّ بر امامان 250
- نصّ بر امام علی علیه السلام 250
- توضیح 250
- امام علی علیه السلام و آیه «اولی الامر» 251
- امام علی علیه السلام و آیه تبلیغ 251
- امام علی علیه السلام و آیه تطهیر 253
- امام علی علیه السلام و آیه اکمال 253
- امام علی علیه السلام و آیه انذار 253
- نصّ بر امام حسن علیه السلام 254
- نصّ بر امام سجادعلیه السلام 255
- نصّ بر امام حسین علیه السلام 255
- نصّ بر امام صادق علیه السلام 257
- نص بر امام موسی کاظم علیه السلام 257
- نص بر امام رضاعلیه السلام 258
- نص بر امام جوادعلیه السلام 259
- نصّ بر امام هادی علیه السلام 259
- نصّ بر امام حسن عسکری علیه السلام 260
- نصّ بر امام مهدی علیه السلام 261
- مَجاز بودن دنیا 263
- دنیا وسیله ای برای آخرت 264
- انسان برتر از ملائکه 265
- آخرت، حیات باقی است 266
- روح، جزء حقیقی انسان 266
- احوال روح 266
- حقیقت روح 266
- حقیقت مرگ 267
- یاد مرگ 269
- آثار یاد مرگ 269
- مرگ، مصلحت جامعه 270
- کراهت درخواست مرگ 270
- اقسام مرگ 270
- گریه بر اموات 271
- مرگ، امر وجودی است 271
- مرگ، کفاره گناه مؤمن 272
- 1 - ناآگاهی از حقیقت مرگ 272
- کیفیت قبض روح نفوس بسیار در یک لحظه 272
- عوامل ترس از مرگ از دیدگاه اهل بیت علیهم السلام 272
- اثر مرگ 272
- کسانی که هنگام مرگ انسان، حاضر می شوند 273
- 1 - پیامبرصلی الله علیه وآله و امامان علیهم السلام 273
- اشاره 273
- 2 - شیطان 274
- 3 - ملک الموت 274
- برزخ در روایات 275
- بهترین توشه آخرت 275
- اسلام و تعدیل احترام به اموات 275
- 3 - تجسّم اعمال در قبر 276
- 2 - فشار قبر 276
- 1 - سؤال نکیر و منکر 276
- 4 - باز شدن دری به سوی بهشت یا جهنم 277
- صدقات جاریه در برزخ 278
- 6 - اجتماع ارواح 278
- بطلان تناسخ از دیدگاه اهل بیت علیهم السلام 279
- عقبات بین دنیا و آخرت 279
- بدن برزخی 279
- 3 - رفع عذاب 281
- 2 - جلوگیری از آرزوهای غلط 281
- قیامت، غایت نهایی خلقت 281
- 1 - آینده نگری 281
- پایان پذیرفتن عمر دنیا 282
- فنای ارواح 282
- نفخ صور 283
- چگونگی بدن انسان در قیامت 283
- نامه اعمال 284
- لزوم گواه و شاهد 285
- 1 - پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله 285
- گواهان در روز قیامت 285
- 2 - امام معصوم علیه السلام 285
- 3 - روزگار 286
- 4 - گواهی اندام ها 286
- حقیقت میزان 287
- حقیقت معنای توزین 287
- 2 - ذکر توحید 288
- 1 - شهادتین 288
- سنگین ترین اعمال 288
- اشاره 288
- 5 - اخلاص 289
- 4 - صلوات بر محمد و آل محمدعلیهم السلام 289
- 6 - نوشته عالمان دین 289
- 3 - خیر و خیرخواهی در دنیا 289
- عوامل احباط در روایات 290
- 3 - آتش معصیت 290
- 1و2 - حرام خواری و انکار فضائل امیرمؤمنان علیه السلام 290
- 1 - سؤال از ولایت 291
- اموری که در قیامت از آن ها سؤال می شود 291
- حسابرسی در قیامت 291
- رابطه صراط دنیا و آخرت 292
- 3 - سؤال از حق بنده ها 292
- حسابرسی امامان به اذن خداوند 292
- حقیقت مرصاد «کمین گاه» 292
- خلود جهنّمیان 293
- درهای بهشت 293
- مخلوق بودن بهشت و دوزخ 293
- کیفر، مقتضای تجسّم عمل 294
- توضیح 295
- کسانی که شفاعت می کنند 295
- کسانی که شفاعت نمی شوند 295
- وجوب اعتقاد به شفاعت 295
- کسانی که شفاعت می شوند 295
- 3 - همسایه و دوست مؤمن 296
- 2 - رسول خداصلی الله علیه وآله 296
- 7 - محبت خداوند 297
- 8 - صفات خداوند 297
- 6 - ملائکه 297
- 5 - قرآن 297
- حدّاقل شفاعت 298
- طلب شفاعت از ولی خدا 298
- 9 - معرفت به خداوند 298
- اسباب ورود در بهشت 299
- اعراف و اعرافیان 299
- اشاره 300
- درهای بهشت 300
- نعمت های بهشت 300
- د) گوشت 301
- 1 - نعمت های جسمانی 301
- توضیح 301
- ج) میوه های بهشتی 301
- الف) همسران پاک بهشتی 301
- ب) قصرها و کاخ ها 301
- اشاره 301
- 2 - نعمت های روحانی و معنوی 301
- الف) استفǘϙǠاز محضر امامان 302
- ب) گفتگو با خداوند 302
- ج) درود و سلام خداوند 302
- د) دوستان بهشتی 303
- ه) خشنودی خداوند 303
- و) تکریم بهشتیان 304
- ز) پاداش فراتر از تصور 304
- درجات بهشت 304
- گستره بهشت 305
- انواع بهشت 305
- اشاره 307
- 1 - تکبّر 307
- اسباب دوزخ 307
- 4 - بغض محمّد و اهل بیتش علیهم السلام 308
- 3 - کمک به ظالم 308
- 2 - مسخره کردن ارزش ها 308
- 5 - رباخواری 309
- طبقات دوزخ 309
- 6 - کم فروشی 309
- اثر تربیتی یاد دوزخ 311
- روایات مختلف درباره جاودانگی عذاب 312
- هدف خلقت انسان دوزخ نیست 312
- جمع بین روایات 313
1- 398. سوره بقره، آیه 58.
2- 399. کافی، ج 2، ص 352.
صفات سلبی
صفات سلبی
تاکنون پاره ای از صفات ثبوتی ذاتی فعلی خداوند را مورد بررسی قرار دادیم. اینک بجاست که نظری بر صفات سلبی حق تعالی داشته باشیم.
1 - نفی جسمیت
نفی جسمیت
اهل حدیث و حشویه و وهابیان اعتقاد به جسمیت خداوند دارند، ولی در مقابل، فرقه های دیگر از مذاهب کلامی اسلامی آن را رد نموده و قائل به مجرّد تام بودن خداوند می باشند.
ابن تیمیه می گوید: «آنچه در قرآن و سنّت ثابت شده و اجماع و اتفاق پیشینیان بر آن است، حق می باشد. حال اگر از این امر لازم آید که خداوند متّصف به جسم بودن شود اشکالی ندارد؛ زیرا لازمه حق نیز حق است».(1)
ابن الوردی می گوید: «ابن تیمیه به جهت قول به تجسیم زندانی شد».(2)
نفی جسمیت خداوند نزد اهل بیت علیهم السلام
قاضی عبدالجبار معتزلی می گوید: «امّا امیرالمؤمنین علیه السلام، پس خطبه هایش در بیان نفی تشبیه و در اثبات عدل بیش از آن است که احصا شود».(3)
اینک به برخی از روایات اهل بیت علیهم السلام در نفی جسمیت اشاره می کنیم:
1 - امام علی علیه السلام می فرماید: «لا تَجْرِی عَلَیهِ الْحَرَکَهُ وَ السُّکُونُ»؛(4) «[حکم به حرکت و سکون در خداوند جاری نمی شود.»