دین و آزادی صفحه 206

1- 285. شرح چهل حدیث، ص 61.

2- 286. کهف {18} آیه 103 - 104.

3- 287. نهج البلاغه، کلمات قصار 38.

4- 288. اصول کافی، ج 3، ص 427.

«سَیِّئَهٌ تَسُؤْکَ خَیْرٌ عِندَاللَّهِ مِنْ حَسَنَهٍ تُعْجِبُکَ؛(1) آن بدی که تو را ناراحت کند بهتر است نزد خدا از خوبی که تو را به عجب وا دارد».

در روایتی که از حضرت رضاعلیه السلام چنین نقل شده است:

عن علی بن سوید عن أبی الحسن علیه السلام قال سألتُه عَن الْعُجب الَّذی یُفسِدُ الْعَمَل فَقال: لِلْعُجْب دَرَجات، مِنها ان یُزَیّن لِلْعبد سوءُ عَمَلِه حُسناً فیُعجبُه وَیَحسَبُ اَنّه یُحْسِن صُنعاً و مِنها أن یُؤمِنَ العَبدُ بَربِّهِ فَیَمُنُّ عَلَی اللَّهِ عزّوَجلّ وَللَّهِ ِ عَلَیه فِیه المَنّ؛(2) علی بن سوید می گوید از امام رضاعلیه السلام راجع به خودبینی و عجبی که عمل را فاسد کند پرسیدم. فرمود: خودبینی چند درجه دارد؛ بعضی از آن درجات این است که کردار زشت بنده به نظرش خوب جلوه کند و از آن خوشش آید و گمان کند کار خوبی می کند و بعضی از درجاتش این است که بنده به پروردگارش ایمان آورد و بر خدای عزوجل منت گذارد در صورتی که خدا بر او منت دارد (که به ایمانش هدایت فرموده است).

با امعان نظر در این روایات، فلسفه مذمت آن روشن می شود که عجب انسان را از خود و اعمالش راضی می کند و گویا زنجیری در پای او وجود دارد که نمی گذارد به واقعیت وجودی خود توجه کند و با استغفار و توبه و کار خیر خود را تکامل ببخشد. در حالی که حرکت انسان به سوی حق تعالی علامت رشد و آزادی معنوی است و او هر چه بیشتر عبادت یا عمل خیر انجام دهد بیشتر احساس کوچکی و نیاز می کند و به خدا پناه می برد.