دین و آزادی صفحه 267

1- 408. معجم مفردات الفاظ القرآن، ص 536.

هدایت اصالتاً به دلالت بر خیر، صواب، طریق حق و کمال، و مجازاً به دلالت به سوی شر و فساد، اطلاق می گردد. علامه طباطبایی در تفسیر آیه «وَأَمّا ثَمُودُ فَهَدَیْناهُمْ فاسْتَحَبُّوا الْعَمَی عَلَی الْهُدَی (1) به همین حالت مجازی اشاره کرده است.(2)

3. ضلالت: «الضلال و الضلاله: ضد الهدی و الرشاد»(3) و «الضلال العدول عَن طَرِیق المُستَقیم وَیضاده الهِدایَه».(4)

در آیات زیادی از قرآن مشتقات این ماده به کار رفته است و در همه این آیات، معنای مشترک و اصیلی که مقابل معنای هدایت قرار دارد، همان گسستن و انحراف از طریق حق است که این انحراف گاهی به صورت خطاست: «إِنَّ أَبانا لَفِی ضَلالٍ مُّبِینٍ»(5) و گاه با بطلان اعمال: «أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ»،(6) گاهی در نسیان: «فَعَلْتُها إِذاً وَأَنا مِنَ الضَّآلِّینَ»(7) و گاه نیز در محبت مفرط به چیزی است: «إِنَّکَ لَفِی ضَللِکَ الْقَدِیمِ».(8)

تفاوت هدایت و ضلالت با «رشد» و «غی»: در قرآن کلمات متقابل متعددی به کار رفته است؛ از جمله دو مورد فوق است. علامه طباطبایی در باره این مفاهیم می نویسد: