180 پرسش و پاسخ (برگرفته از تفسیر نمونه ) صفحه 179

5 تفسیر نمونه 1/8

72 محکم و متشابه یعنی چه ؟

در سوره آل عمران آیه 7 می خوانیم «هو الّذی انزل علیک الکتاب منه آیات محکمات و أخر متشابهات» (او کسی است که این کتاب (آسمانی) را بر تو نازل کرد قسمتی از آن آیات «محکم» است که اساس این کتاب می باشد و قسمتی از آن «متشابه» است) در اینجا این سؤال مطرح می شود که منظور از آیات «محکم» و متشابه چیست ؟

واژه «محکم» در اصل از «احکام» به معنی «ممنوع ساختن» گرفته شده است ، و به همین دلیل به موضوعات پایدار و استوار ، «محکم» می گویند ، زیرا عوامل نابودی را از خود می رانند ، و نیز به سخنان روشن و قاطع که هر گونه احتمال خلافی را از خود دور می سازند ، «محکم» می گویند .

بنابراین منظور از آیات محکمات ، آیاتی است که مفهوم آن بقدری روشن است که جای گفتگو و بحث در معنی آن نیست مثلاً آیه «قل هوالله احد» . «لیس کمثله شیء» ، «الله خالق کل شیء» ، «للذکر مثل حظ الانثیین» و هزاران آیه مانند آنها درباره عقائد و احکام و مواعظ و تواریخ همه از «محکمات» می باشند .

این آیات (محکمات) در قرآن «ام الکتاب» نامیده شده ، یعنی اصل و مرجع و مفسر و توضیح دهنده آیات دیگر هستند .

واژه

«متشابه» در اصل به معنی چیزی است که قسمت های مختلف آن شبیه یکدیگر باشند ، به همین جهت به جمله ها و کلماتی که معنی آنها پیچیده باشد و گاهی احتمالات مختلف درباره آن داده شود ، «متشابه» می گویند ، و منظور از متشابهات قرآن همین است ، یعنی آیاتی که معانی آن در بدو نظر پیچیده است و در آغاز ، احتمالات متعدد در آن می رود اگر چه با توجه به آیات محکم تفسیر آنها روشن است .

گر چه درباره محکم و متشابه ، مفسران احتمالات زیادی داده اند ولی آنچه ما در بالا گفتیم هم با معنی اصلی این دو واژه کاملا مناسب است ، و هم با شأن نزول آیه ، و هم با روایاتی که در تفسیر آیه وارد شده ، و هم با خود آیه مورد بحث . زیرا در ذیل آیه مزبور می خوانیم که افراد مغرض همیشه آیات متشابه را دستاویز خود قرار می دهند ، بدیهی است آنها از آیاتی سوء استفاده می کنند که در بدو نظر تاب تفسیرهای متعددی دارند و این خود می رساند که «متشابه» به آن معنی است که در بالا گفته شد .

برای نمونه آیات متشابه ، قسمتی از آیات مزبور به صفات خدا و چگونگی معاد را می توان ذکر کرد ، مانند «یدالله فوق ایدیهم» : «دست خدا بالای دستهای آنها است» که درباره قدرت خداوند می باشد «والله سمیع علیم» : «خداوند شنوا و دانا است» که اشاره به علم خداوند است و مانند «ونضع الموازین القسط لیوم القیامه» : «ترازوهای عدالت را