180 پرسش و پاسخ (برگرفته از تفسیر نمونه ) صفحه 41

پاسخ این سؤال چندان پیچیده نیست ، حکیم بودن آنها ، تعدد آنها را از بین نمی برد ، هنگامی که بگوئیم آنها متعددند ، مفهومش این است که از هر نظر یکی نیستند ، چرا که اگر از تمام جهات یکی بودند ، یک خدا می شدند بنابراین هرجا تعدّد است حتماً تفاوت ها و اختلافاتی وجود دارد که خواه ناخواه در اراده و عمل اثر می گذارد و جهان هستی را به هرج و مرج و فساد می کشاند . (دقت کنید) .

این برهان تمانع را به صورت های دیگری نیز بیان کرده اند که از حوصله بحث ما بیرون است و آنچه در بالا گفتیم بهترین طرز بیان آن است .

در بعضی از این استدلالها ، روی این تکیه شده است

که اگر دو اراده در آفرینش حکمفرما بود ، اصلاً جهانی موجود نمی شد ، در حالی که آیه فوق ، سخن از فساد جهان و اختلال نظم می گوید ، نه از موجود نشدن جهان (دقت کنید) .

جالب اینکه در حدیثی که هشام بن حکم از امام صادق (علیه السلام) نقل کرده چنین می خوانیم: که امام (علیه السلام) در پاسخ مرد بی ایمانی که سخن از تعدد خدایان می گفت: فرمود: «این دو خدائی که تو می گوئی یا هر دو قدیم و ازلی و نیرومندند ویا هردو ضعیف و ناتوان ، یا یکی قوی و دیگری ضعیف ؟ .

اگر هر دو قوی باشند چرا هرکدام دیگری را کنار نمی زند و تدبیر جهان را به تنهائی بر عهده نمی گیرد ، و اگر چنین گمان کنی که یکی قوی و دیگری ضعیف است ، توحید خدا را پذیرفته ای ، زیرا دومی ضعیف است و ناتوان ، بنابراین خدا نیست .

واگر بگوئی آنها دو هستند ، از دو حال خارج نیست ، یا از تمام جهات متفقند یا مختلف ، اما هنگامی که ما آفرینش را منظم می بینیم و کواکب آسمان هر کدام در مسیر ویژه خود سیر می کنند و شب و روز بانظم خاصی جانشین یکدیگر می شوند و خورشید و ماه هر یک ، برنامه ویژه خود را دارند ، این هماهنگی تدبیر جهان و انسجام امورش دلیل بر این است که مدبّر یکی است .

از این گذشته ، اگر ادعا کنی خداوند دوتا است لابد در میان آنها باید فاصله ای (امتیازی) باشد

تا دو گانگی درست شود ، در اینجا آن فاصله (امتیاز) خود موجود سومی: ازلی خواهد بود ، و به این ترتیب خدایان ، سه می شوند ، واگر بگوئی سه هستند ، باید میان آنها دو فاصله (امتیاز) باشد ، در این صورت باید به پنج وجود قدیم ازلی قائل شوی ، و به همین ترتیب ، عدد ، بالا می رود و سر از بی نهایت در می آورد»(1) .

آغاز این حدیث ، اشاره به برهان تمانع است ، و ذیل آن اشاره به برهان دیگری است ، که آن را «برهان فرجه» یا «تفاوت ما به الاشتراک ، و ما به الامتیاز» می گویند .