180 پرسش و پاسخ (برگرفته از تفسیر نمونه ) صفحه 436

فقال: لا ، بل یخیرهم و یمهلهم حتی یتوبوا .

فرمود: «نه بلکه آنها را آزاد می گذارد و مهلت می دهد تا از گناه خویش توبه کنند» .

مجدداً سؤال می کند: هل کلف عباده ما لایطیقون ؟ «آیا بندگان خود را تکلیف مالایطاق می کند» ؟

امام (علیه السلام) فرمود: کیف یفعل ذلک و هو یقول: «و ما ربک بظلام للعبید»: «چگونه چنین کاری را می کند در حالی که خودش فرموده: پروردگار تو به بندگان ظلم و ستم روا نمی دارد» ؟

سپس امام (علیه السلام) افزود: پدرم موسی بن جعفر(علیه السلام) از پدرش جعفر بن محمّد (علیه السلام)چنین نقل فرمود: «کسی که گمان کند خداوند بندگان را مجبور بر گناه می کند ، یا تکلیف مالایطاق می نماید ، از گوشت حیوانی که او ذبح می کند نخورید ، شهادتش را نپذیرید ،

پشت سرش نماز نخوانید و از زکات نیز چیزی به او ندهید»! (خلاصه احکام اسلام را بر او جاری نکنید)(2) .

حدیث فوق ضمنا اشاره ای است به این نکته ظریف که مکتب جبر سر از «تکلیف به مالایطاق» در می آورد ، چرا که اگر انسان از یکسو مجبور به گناه باشد ، و از سوی دیگر او را از آن نهی کنند مصداق روشن تکلیف به مالایطاق است . (3)

و در آیه 29 سوره انسان می خوانیم ان هذه تذکره فمن شاء اتخذ الی ربه سبیلا (این یک تذکر و یادآوری است (با استفاده از آن) راهی به سوی پروردگارش انتخاب می کند از آنجا که ممکن است افراد کوته فکر از تعبیر فوق نوعی تفویض و واگذاری مطلق به بندگان تصور کنند ، در آیه بعد برای نفی این توهمّ می افزاید: «شما چیزی را نمی خواهید مگر اینکه خدا بخواهد» (و ما تشاءون الا ان یشاء الله) .

«چرا که خداوند عالم و حکیم است» (ان الله کان علیما حکیما) .

و این در حقیقت اثبات اصل معروف «الامربین الامرین» است ، از یکسو می فرماید: «خدا راه را نشان داده و انتخاب با شما است» و از سوی دیگر می افزاید: «انتخاب شما منوط به مشیت الهی است» یعنی شما استقلال کامل ندارید بلکه قدرت و توان و آزادی اراده شما همه به خواست خدا و از ناحیه او است ، و هر زمان اراده کند می تواند این قدرت و آزادی را سلب کند .