180 پرسش و پاسخ (برگرفته از تفسیر نمونه ) صفحه 437

به این ترتیب نه «تفویض» و واگذاری کامل است و نه اجبار و سلب

اختیار» بلکه حقیقتی است دقیق و ظریف در میان این دو ، یا به تعبیر دیگر: نوعی آزادی وابسته به مشیت الهی است ، که هر لحظه بخواهد می تواند آن را باز پس گیرد ، تا هم بندگان بتوانند بار تکلیف و مسؤولیت را که رمز تکامل آنهاست بر دوش گیرند و هم خود را بی نیاز از خداوند تصور نکنند .

خلاصه این تعبیر برای آن است که بندگان ، خود را بی نیاز از هدایت و حمایت و توفیق و تأیید ذات مقدس او ندانند ، و در عین تصمیم گیری در کارها ، خود را به او بسپارند ، و تحت حمایت او قرار دهند .

از اینجا روشن می شود اینکه بعضی از مفسران جبری مسلک مانند «فخر رازی» به این آیه چسبیده اند به خاطر پیشداوریهائی است که در این مسأله داشته اند ، او می گوید: واعلم ان هذه الایه من جمله الایات التی تلاطمت فیها امواج الجبر و القدر!: «بدان که این آیه از آیاتی است که امواج جبر در آن متلاطم است!(4) .

آری ، اگر این آیه را از آیات قبل جدا کنیم جای این توهم وجود دارد ولی با توجه به اینکه در یک آیه بیان تأثیر اختیار شده ، و دریک آیه دیگر بیان تأثیر مشیت پروردگار ، به خوبی مسأله «الامر بین الامرین» تثبیت می گردد .

عجیب است طرفداران تفویض به همان آیه ای می چسبند که سخن از اختیار مطلق می گوید ، و طرفداران جبر به آیه ای که به تنهائی بوی جبر می دهد ، و هر کدام

می خواهند پیشداوریهای خود را با آن توجیه کنند ، در حالی که فهم صحیح کلام الهی (و هر کلام دیگر) ایجاب می کند که همه را در کنار هم بگذارند ، و بدون تعصب و پیشداوری قبلی قضاوت کنند .

ذیل آیه که می فرماید: ان الله کان علیما حکیما نیز ممکن است اشاره به همین معنی باشد چرا که علم و حکمت خدا ایجاب می کند بندگان را در پیمودن راه تکامل آزاد بگذارد ، وگرنه تکامل اجباری و تحمیلی تکامل نیست ، بعلاوه علم و حکمت او اجازه نمی دهد که افرادی را مجبور به کار خیر و افرادی را مجبور به کار شرّ کند ، و بعد گروه اول را پاداش دهد ، و گروه دوم را مجازات کند . (5)

پی نوشتها

1 تفسیر نمونه 26/64