- سخنی از حضرت آیه الله العظمی مکارم شیرازی پیرامون کتاب 1
- پیشگفتار 2
- 1 چرا به دنبال خداشناسی برویم ؟ 4
- چرا به دنبال خداشناسی برویم ؟ 4
- انگیزه عقلی 5
- 1 انگیزه عقلی 5
- پی نوشتها 7
- 2 انگیزه عاطفی 8
- اشاره 8
- پی نوشتها 9
- 3 انگیزه فطری 10
- اشاره 10
- 2 آیا مذهب زائیده جهل یا ترس ، یا عواملی از این قبیل است ؟ 12
- آیا مذهب زائیده جهل یا ترس ، یا عواملی از این قبیل است ؟ 12
- پی نوشتها 12
- 1 فرضیه جهل 13
- فرضیه جهل 13
- 2 فرضیه ترس 14
- پی نوشتها 14
- فرضیه ترس 14
- پی نوشتها 15
- 3 فرضیه عوامل اقتصادی 16
- 4 فرضیه نیازهای اخلاقی 16
- فرضیه نیازهای اخلاقی 16
- پی نوشتها 18
- چرا ذات پروردگار را نمی توان درک کرد ؟ 19
- 3 چرا ذات پروردگار را نمی توان درک کرد ؟ 19
- پی نوشتها 21
- آیا آفریدگار هم آفریدگاری دارد ؟ 22
- 4 آیا آفریدگار هم آفریدگاری دارد ؟ 22
- پی نوشتها 23
- چگونه به خدای نادیده ایمان بیاوریم ؟ 24
- 5 چگونه به خدای نادیده ایمان بیاوریم ؟ 24
- 1 عمده علل 24
- 2 نشانه های او 26
- 3 آنچه می بینیم و آنچه نمی بینیم 27
- آنچه می بینیم و آنچه نمی بینیم 27
- پی نوشتها 29
- 6 توحید ذات ، صفات ، افعال و عبادت چیست ؟ 30
- 1 توحید ذات 30
- 2 توحید صفات 31
- 3 توحید افعالی 32
- 4 توحید در عبادت 32
- چگونه دین فطری است ؟ 33
- 7 چگونه دین فطری است ؟ 33
- شواهد زنده فطری بودن ایمان به حق 33
- پی نوشتها 38
- تعدّد خدایان حکیم چه فسادی به دنبال دارد ؟ 40
- 8 زنده بودن خدا چه مفهومی دارد ؟ 40
- 9 تعدّد خدایان حکیم چه فسادی به دنبال دارد ؟ 40
- پی نوشتها 42
- منظور از «لقاء اللّه» چیست ؟ 42
- 10 منظور از «لقاء اللّه» چیست ؟ 42
- 11 منظور از «وجه الله» چیست ؟ 45
- پی نوشتها 45
- 12 منظور از «ثاراللّه» چیست ؟ 46
- 13 منظور از «سمیع» و «بصیر» بودن پروردگار چیست ؟ 47
- پی نوشتها 47
- 14 منظور از صفات جمال و جلال چیست ؟ 48
- پی نوشتها 48
- 15 مفهوم محبت در مورد خداوند یعنی چه ؟ 49
- 16 حقیقت اراده خداوند چیست ؟ 50
- 18 اسم اعظم چیست ؟ 52
- 17 منظور از سخن گفتن خدا چیست ؟ 52
- 19 منظور از خشم و غضب الهی چیست ؟ 53
- 20 مفهوم مکر در مورد خداوند یعنی چه ؟ 54
- آیا مشاهده خدا امکان پذیر است ؟ 55
- 21 آیا مشاهده خدا امکان پذیر است ؟ 55
- پی نوشتها 56
- 22 چرا موسی (ع) تقاضای رؤیت کرد ؟ 57
- 23 عرش خدا چیست ؟ 57
- عرش خدا چیست ؟ 58
- پی نوشتها 61
- 24 پیمان عالم ذرّ چیست ؟ 62
- هدایت و ضلالت 63
- 25 هدایت و ضلالت از سوی خدا به چه معنا است ؟ 63
- پی نوشتها 68
- 26 تسبیح عمومی موجودات جهان به چه معناست ؟ 69
- تسبیح عمومی موجودات جهان به چه معناست ؟ 69
- صوفیه و مسأله حلول و اتحاد 73
- آیا خدا در چیزی حلول می کند ؟ 73
- 27 آیا خدا در چیزی حلول می کند ؟ 73
- پی نوشتها 75
- 28 علم خداوند به حوادث آینده چگونه تصور می شود ؟ 75
- 29 (بدا) چیست ؟ 77
- (بدا) چیست ؟ 77
- پی نوشتها 81
- آیا توسل به اولیاء با توحید سازگار است ؟ 82
- روایات اسلامی و توسل 82
- 30 آیا توسل به اولیاء با توحید سازگار است ؟ 82
- پی نوشتها 86
- 31 چرا توبه مرتدّ فطری پذیرفته نمی شود ؟ 87
- 32 چرا هنگام دعا دست به سوی آسمان برمی داریم ؟ 89
- 33 آیا تفاوتهای طبیعی در انسانها با عدالت سازگار است ؟ 91
- 34 آیا ایجاد تفاوت ازنظر روزی درمیان مردم باعدالت سازگاراست ؟ 92
- نکته 1 94
- 35 فلسفه مصیبتها و گرفتاریهائی که به انسان می رسد چیست ؟ 94
- فلسفه مصیبتها 94
- توضیح 94
- نکته 2 95
- نکته 3 97
- رفع یک اشتباه 99
- 36 چرا خدا شیطان را آفرید ؟ 99
- 37 آیا خلود در آتش با عدل الهی سازگار است ؟ 102
- 38 خاتمیت چگونه با سیر تکاملی انسان سازگار است ؟ 104
- 39 قوانین ثابت چگونه با نیازهای متغیر سازگار است ؟ 106
- 40 پیامبر اسلام (ص) قبل از نبوت چه آئینی داشت ؟ 107
- 41 آیادرتورات وانجیل بشارت به ظهورپیامبراسلام(ص)آمده است ؟ 108
- آیادرتورات وانجیل بشارت به ظهورپیامبراسلام(ص)آمده است ؟ 108
- پیامبران اولوالعزم چه کسانی بودند ؟ 112
- 42 پیامبران اولوالعزم چه کسانی بودند ؟ 112
- پی نوشتها 112
- 43 تعداد پیامبران چند تاست ؟ 115
- پی نوشتها 115
- تعداد پیامبران چند تاست ؟ 115
- پی نوشتها 117
- 44 فرق نبوت ، امامت و رسالت چیست ؟ 118
- 45 نبوت و امامت در خردسالی چگونه ممکن است ؟ 119
- نبوت و امامت در خردسالی چگونه ممکن است ؟ 120
- پی نوشتها 121
- حقیقت اسرارآمیز وحی چیست ؟ 121
- 46 حقیقت اسرارآمیز وحی چیست ؟ 121
- منطق منکران وحی 123
- ایراد همیشگی و پاسخ همیشگی 123
- 47 چگونه پیامبر (ص) امّی بود ؟ 124
- چگونه پیامبر (ص) امّی بود ؟ 124
- پی نوشتها 126
- 48 آیا معراج جسمانی بود یا روحانی ؟ 126
- 49 هدف از معراج چه بود ؟ 127
- آیا معراج با علوم روز سازگار است ؟ 128
- 50 آیا معراج با علوم روز سازگار است ؟ 128
- 51 آیا عصمت انبیاء جنبه جبری دارد ؟ 130
- پی نوشتها 130
- 52 فرق معجزه و کارهای خارق عادت ساحران و مرتاضان چیست ؟ 133
- 53 گناه آدم چه بود ؟ 136
- 54 آیا تولّد عیسی (ع) تنها از مادر ، مخالف علم روز نیست ؟ 138
- 55 اگر آئین موسی (ع) کامل بود آئین مسیح و اسلام چه ضرورتی داشته است ؟ 139
- 56 آیا معجزه شقّ القمر از نظر علوم روز ممکن است ؟ 139
- 57 فرق آگاهی انبیاء از غیب و آنچه کاهنان و مرتاضان پیشگوئی می کنند چیست ؟ 142
- اشاره 143
- 58 چگونه بین آیات و روایاتی که بعضی علم غیب را از غیر خدا نفی و بعضی اثبات می کنند جمع کنیم ؟ 143
- پی نوشتها 148
- 59 آیاامکان نسیان وفراموشی درانبیاء باعصمت آنان سازگاراست ؟ 149
- 60 روح القدس کیست ؟ 150
- 61 چرا پیامبران از منطقه خاصّی برخاستند ؟ 152
- 62 آیا پیامبر خدا (ایّوب) به بیماری نفرت انگیز مبتلا شد ؟ 154
- 63 ازدواج فرزندان آدم چگونه بوده است ؟ 155
- 64 فلسفه تعدد همسران پیامبر (ص) چیست ؟ 156
- 65 آیا قرآن تحریف شده است ؟ 158
- 66 چگونه قرآن معجزه است ؟ 161
- چگونه قرآن معجزه است ؟ 161
- پی نوشتها 165
- 67 آیا اعجاز قرآن منحصر به فصاحت و بلاغت آن است ؟ 166
- 68 از کجا که مثل قرآن را نیاورده اند ؟ 168
- 69 منظور از حروف مقطّعه در قرآن چیست ؟ 170
- منظور از حروف مقطّعه در قرآن چیست ؟ 170
- 70 آیا قرآن مندرجات تورات و انجیل را تصدیق کرده است ؟ 174
- پی نوشتها 174
- جمع آوری قرآن 176
- 71 آیا جمع آوری قرآن در زمان پیامبر(ص) بود یا بعد از آن حضرت ؟ 176
- پی نوشتها 178
- 72 محکم و متشابه یعنی چه ؟ 179
- 73 چرا بخشی از آیات قرآن متشابه است ؟ 180
- آیا بسم الله جزء سوره است ؟ 182
- 74 آیا بسم الله جزء سوره است ؟ 182
- پی نوشتها 184
- 75 چرا دادن قرآن به کفار حرام است ؟ 184
- امامت چیست ؟ 185
- 76 امامت چیست ؟ و آیا از اصول است یا فروع ؟ 185
- آیا امامت از اصول است یا از فروع ؟ 186
- پی نوشتها 188
- بحث امامت از چه زمانی آغاز شد ؟ 189
- 77 بحث امامت از چه زمانی آغاز شد ؟ 189
- پی نوشتها 190
- 78 اولوا الامر چه کسانی هستند ؟ 191
- اولوا الامر چه کسانی هستند ؟ 191
- پاسخ چند سؤال 195
- 79 اهلبیت چه کسانی هستند ؟ 196
- اهلبیت چه کسانی هستند ؟ 196
- پی نوشتها 202
- حادثه غدیر چیست ؟ 204
- 80 حادثه غدیر چیست ؟ 204
- جریان غدیر 206
- محتوای روایات غدیر 207
- بررسی و تحلیل تازه ای روی آیه تبلیغ 213
- توضیحات 215
- 1 تفسیر ولایت و مولی در حدیث غدیر 215
- 2 آیات دیگر قرآن در تایید داستان غدیر 217
- پی نوشتها 218
- آیا بیعت نقشی در مشروعیّت رهبری پیامبر یا امام دارد ؟ 219
- پی نوشتها 219
- 81 ولایت تکوینی و تشریعی چیست ؟ 221
- 82 ماهیّت بیعت چیست ؟ و چه تفاوتی با انتخابات دارد ؟ 223
- 84 آیا اسلام کودک ده ساله پذیرفته است ؟ 224
- 83 آیا بیعت نقشی در مشروعیّت رهبری پیامبر یا امام دارد ؟ 224
- آیا اسلام کودک ده ساله پذیرفته است ؟ 224
- پی نوشتها 226
- 85 چرا امام حسن (ع) از کوزه زهر آلود آب نوشید ؟ 227
- 86 فلسفه انتظار چیست ؟ 228
- فلسفه انتظار چیست ؟ 228
- انتظار 232
- مفهوم انتظار 232
- انتظار یعنی آماده باش کامل 233
- نخستین فلسفه خود سازی فردی 234
- فلسفه سوم منتظران راستین در فساد محیط حل نمی شوند 236
- فلسفه دوم خود یاریهای اجتماعی 236
- 87 دلائل عقلی معاد کدام است ؟ 238
- دلائل عقلی معاد کدام است ؟ 239
- آیا اگر مرگ پایان همه چیز باشد این هدف بزرگ تأمین می گردد ؟ 241
- پی نوشتها 242
- 88 آیا معاد جسمانی است یا روحانی ؟ 242
- شبهه آکل و ماکول چیست ؟ 244
- 89 شبهه آکل و ماکول چیست ؟ 244
- شبهه آکل و مأکول 245
- 90 روح چیست ؟ و اصالت آن چگونه قابل اثبات است ؟ 247
- توضیح 248
- روح چیست ؟ 248
- پی نوشتها 250
- اصالت و استقلال روح 251
- دلائل مادیها بر عدم استقلال روح 254
- نقطه های تاریک این استدلال 256
- دلائل استقلال روح 257
- مقدمه 257
- 1 خاصیت واقع نمائی (آگاهی از جهان برون) . 258
- 2 وحدت شخصیت 259
- 3 عدم انطباق بزرگ و کوچک 261
- 4 پدیده های روحی با کیفیات مادی همانند نیستند 263
- اجل مسمّی (حتمی) و معلّق (غیر حتمی) یعنی چه ؟ 264
- 91 اجل مسمّی (حتمی) و معلّق (غیر حتمی) یعنی چه ؟ 264
- پی نوشتها 267
- تجسّم اعمال از نظر علم روز چگونه است ؟ 267
- 92 تجسّم اعمال از نظر علم روز چگونه است ؟ 267
- تجسّم اعمال در منطق عقل 268
- 93 آیا رستاخیز برای حیوانات نیز وجود دارد ؟ 270
- آیا رستاخیز برای حیوانات نیز وجود دارد ؟ 270
- پی نوشتها 272
- 94 عالم برزخ چیست و زندگی برزخی چگونه است ؟ 272
- عالم برزخ چیست ؟ 273
- 95 آیا دنیا و آخرت باهم تضاد دارند ؟ 275
- پی نوشتها 275
- آیا دنیا و آخرت باهم تضاد دارند ؟ 276
- پی نوشتها 280
- 96 آیا مخترعان و مکتشفان پاداش الهی دارند ؟ 281
- آیا مخترعان و مکتشفان پاداش الهی دارند ؟ 281
- پی نوشتها 284
- 97 نامه اعمال چیست و فلسفه آن کدام است ؟ 285
- نامه اعمال چیست و فلسفه آن کدام است ؟ 285
- پی نوشتها 287
- 98 ترازوی سنجش اعمال در قیامت چگونه است ؟ 287
- ترازوی سنجش اعمال در قیامت چگونه است ؟ 287
- 99 حقیقت پل صراط چیست ؟ 288
- پی نوشتها 288
- حقیقت پل صراط چیست ؟ 289
- 100 فلسفه شفاعت چیست ؟ 291
- پی نوشتها 291
- آیا شفاعت تشویق به گناه نمی باشد ؟ 292
- پی نوشتها 294
- 101 آیا توحید با شفاعت تضاد دارد ؟ 295
- آیا توحید با شفاعت تضاد دارد ؟ 296
- نقاط انحرافی این استدلال 297
- 102 فلسفه وضو و غسل چیست ؟ 301
- فلسفه وضو و غسل چیست ؟ 301
- فلسفه غسل 302
- 103 فلسفه تیمّم چیست ؟ 304
- 104 طریقه شستن دستها و مسح سر و پا در وضو چگونه است ؟ 305
- 105 توجّه به قبله در نماز چه لزومی دارد ؟ 306
- 106 اسرار تغییر قبله چه بود ؟ 307
- فلسفه نماز 308
- 107 فلسفه نماز چیست ؟ 308
- تأثیر نماز در تربیت فرد و جامعه 311
- تأثیر نماز در تربیت فرد و جامعه 311
- پی نوشتها 315
- 108 چرا باید نماز را در اوقات معیّنی بخوانیم ؟ 316
- 109 فلسفه روزه چیست ؟ 316
- فلسفه روزه 317
- اثر بهداشتی و درمانی روزه 319
- آیا اختصاص نیمی از خمس به بنی هاشم تبعیض نیست ؟ 321
- 110 آیا اختصاص نیمی از خمس به بنی هاشم تبعیض نیست ؟ 321
- فلسفه زکات 323
- پی نوشتها 323
- 111 فلسفه زکات چیست ؟ 323
- پی نوشتها 325
- فلسفه و اسرار حجّ 325
- فلسفه و اسرار حجّ چیست ؟ 325
- 112 فلسفه و اسرار حجّ چیست ؟ 325
- پی نوشتها 330
- «حج» یک عبادت مهم انسان ساز 331
- 113 هدف اسلام از جهاد چیست ؟ و جهاد ابتدائی چرا ؟ 332
- 1 جهاد ابتدائی آزادی بخش 333
- 3 جهاد برای نابود ساختن شرک و بت پرستی 333
- 2 جهاد دفاعی 333
- طرح اسلام برای آزادی بردگان 335
- 114 اسلام چگونه بردگی را تأیید می کند ؟ 335
- اسلام چگونه بردگی را تأیید می کند ؟ 335
- ماده دوم گشودن دریچه آزادی 336
- ماده اول بستن سرچشمه های بردگی 336
- پی نوشتها 338
- 115 جزیه چیست و فلسفه آن چه می باشد ؟ 339
- 116 فلسفه تحریم جنگ در ماههای حرام چیست ؟ 342
- 117 اسلام چه حقوقی برای زنان قائل است ؟ 343
- اسلام چه حقوقی برای زنان قائل است ؟ 343
- 118 فلسفه حجاب چیست ؟ 347
- فلسفه حجاب 347
- خرده گیریهای مخالفان حجاب 350
- 119 چرا ارث مرد دو برابر ارث زن می باشد ؟ 352
- 120 چرا دیه زن نصف دیه مرد می باشد ؟ 353
- 121 فلسفه مهریّه برای زنان چیست ؟ 354
- 122 چگونه اسلام تنبیه بدنی زن را جایز می داند ؟ 356
- 123 چرا مردان می توانند بیش از یک همسر داشته باشند ولی زنان مجاز نیستند ؟ 358
- توضیح 358
- 124 منظور از عدالت که در شرائط تعدّد همسر ذکر شده چیست ؟ 362
- با این وضع چه باید کرد ؟ 364
- 125 فلسفه ازدواج موقّت چیست ؟ 364
- فلسفه ازدواج موقّت 364
- ایرادهائی که بر ازدواج موقت می شود 365
- «راسل» و ازدواج موقت 366
- 126 آیا ازدواج موقّت در عصر پیامبر (ص) بوده است ؟ 367
- آیا ازدواج موقّت در عصر پیامبر (ص) بوده است ؟ 367
- پی نوشتها 370
- 127 فلسفه محلّل چیست ؟ 371
- 128 فلسفه نگهداشتن عدّه چیست ؟ 373
- 129 فلسفه تحریم قمار چیست ؟ 374
- قمار بزرگترین عامل هیجان 375
- مقدمه 375
- رابطه قمار با جنایات 375
- ضررهای اقتصادی قمار 376
- 130 غنا چیست و فلسفه تحریم آن کدام است ؟ 376
- زیانهای اجتماعی قمار 376
- مقدمه 377
- اشاره 377
- آیا هر صوت خوش و زیبائی غنا است ؟ 377
- فلسفه تحریم غنا 379
- 131 فلسفه تحریم زنا چیست ؟ 382
- 132-فلسفه تحریم همجنس گرائی چیست ؟ 384
- اثر الکل در نسل 386
- 133 فلسفه تحریم نوشابه های الکلی چیست ؟ 386
- فلسفه تحریم نوشابه های الکلی 386
- زیانهای اجتماعی الکل 387
- اثر الکل در اخلاق 387
- زیانهای اقتصادی مشروبات الکلی 387
- پی نوشتها 389
- 134 فلسفه تحریم گوشت خوک چیست ؟ 390
- 135 فلسفه تحریم آمیزش جنسی در ایّام عادت چیست ؟ 391
- 136 فلسفه تحریم ازدواج با محارم چیست ؟ 392
- 137 هدف از آفرینش انسان چیست ؟ 396
- 138- چرا خدا از آغاز انسان را کامل نیافرید ؟ 399
- 139 هدف از تکامل انسان چیست ؟ 399
- 140 چرا خدا مردم را آزمایش می کند ؟ 401
- 141 آیا سعادت و شقاوت انسانها ذاتی است ؟ 402
- 142 فرق اسلام و ایمان چیست ؟ 404
- فرق اسلام و ایمان چیست ؟ 405
- پی نوشتها 406
- 143 مقصود از شیطان در قرآن چیست ؟ 407
- مقصود از شیطان در قرآن 407
- حقیقت جنّ 409
- 144 حقیقت جنّ چیست ؟ 409
- پی نوشتها 409
- پی نوشتها 412
- حقیقت فرشته 413
- 145 حقیقت فرشته چیست ؟ 413
- رجعت چیست ؟ 417
- 146 رجعت چیست ؟ و آیا امکان دارد ؟ 417
- پی نوشتها 417
- پی نوشتها 420
- 147 فلسفه رجعت چیست ؟ 421
- فلسفه توکل 422
- 148-حقیقت توکل و فلسفه آن چیست ؟ 422
- معنای توکل 422
- پی نوشتها 424
- فلسفه دعا و نیایش 425
- 149 فلسفه دعا و نیایش چیست ؟ 425
- پی نوشتها 427
- چرا گاهی دعاهای ما مستجاب نمی شود 428
- 150 چرا گاهی دعاهای ما مستجاب نمی شود ؟ 428
- پی نوشتها 431
- نظر اسلام درباره جبر و اختیار 432
- 151 نظر اسلام درباره جبر و اختیار چیست ؟ 432
- پی نوشتها 437
- آیا میان فرضیه تکامل و خداشناسی تضادی وجود دارد ؟ 438
- 152 آیا میان فرضیه تکامل و خداشناسی تضادی وجود دارد ؟ 438
- پاسخهای طرفداران ثبوت انواع 440
- دلائل طرفداران تکامل 440
- فرضیه تکامل و مسأله خداشناسی 441
- 153 آیافرضیه تکامل انواع بانظریه قرآن پیرامون آفرینش آدم تضادی دارد ؟ 443
- 154 حقیقت رؤیا چیست ؟ 445
- 155 منظور از سنتهای الهی چیست ؟ 448
- 156 آیا چشم زدن واقعیت دارد ؟ 449
- آیا چشم زدن واقعیت دارد ؟ 449
- پی نوشتها 451
- 157 آیا فال نیک و بد واقعیت دارد ؟ 451
- آیا فال نیک و بد واقعیت دارد ؟ 451
- 158 آیا قصاص بر خلاف عقل و عواطف انسانی است ؟ 453
- پی نوشتها 453
- 159 آیا مجازات قطع دست خشونت آمیز است ؟ 455
- مقدمه 455
- اندازه قطع دست سارق 457
- آیا این مجازات اسلامی خشونت آمیز است ؟ 457
- پی نوشتها 459
- آیا همه صحابه افراد صالحی بوده اند ؟ 460
- 160 آیا همه صحابه افراد صالحی بوده اند ؟ 460
- پی نوشتها 463
- ذوالقرنین که بود ؟ 464
- 161 ذوالقرنین که بود ؟ 464
- پی نوشتها 471
- 162 چرا بعضی از ستمگران و گنهکاران غرق نعمتند و مجازات نمی بینند ؟ 472
- 163 چرا ملل فاقد ایمان زندگی مرفّه دارند ؟ 473
- 164 اگر روزی همه تقسیم شده پس چرا گروهی گرسنه اند ؟ 475
- 165 علل عقب ماندگی مسلمین چیست ؟ 476
- 166 داستان فدک چیست ؟ 478
- داستان فدک چیست ؟ 478
- پی نوشتها 479
- آیا ابوطالب مسلمان بود ؟ 480
- 167 آیا ابوطالب مسلمان بود ؟ 480
- پی نوشتها 485
- 168 معیار در گناهان کبیره چیست ؟ 486
- معیار در گناهان کبیره چیست ؟ 486
- پی نوشتها 488
- نظر اسلام درباره رهبانیت چیست ؟ 489
- 169 چرا باید نام خدا هنگام ذبح برده شود ؟ 489
- 170 نظر اسلام درباره رهبانیت چیست ؟ 489
- سرچشمه تاریخی رهبانیت 491
- مفاسد اخلاقی و اجتماعی ناشی از رهبانیت 493
- 171 مکاشفه و شهود قلبی یعنی چه ؟ 494
- 173 آیا نسخ در احکام جایز است ؟ 498
- آیا سعد و نحس ایام صحیح است ؟ 500
- 174 آیا سعد و نحس ایام صحیح است ؟ 500
- پی نوشتها 503
- خفتگان شهر افسوس 505
- 175 آیا داستان اصحاب کهف با علم روزسازگار است ؟ 505
- زمستانخوابی 506
- منجمد ساختن بدن انسان زنده 507
- نمونه دیگر: دفن مرتاضان 507
- 176 منظور از آسمانهای هفتگانه چیست ؟ 510
- منظور از آسمانهای هفتگانه چیست ؟ 510
- 177 آیا خاموش شدن منظومه شمسی و ستارگان در آستانه قیامت با علم روز هماهنگ است ؟ 512
- پی نوشتها 512
- سحر چیست ؟ 514
- 178 سحر چیست و نظر اسلام درباره آن چه میباشد ؟ 514
- سحر از نظر اسلام 516
- تقیه یا یک سپر دفاعی 517
- 179 هدف از (تقیّه) چیست ؟ 517
- تقیه یا تغییر شکل مبارزه 519
- 180 افسانه آیات شیطانی یا افسانه «غرانیق» چیست ؟ 521
- افسانه آیات شیطانی 522
- نقد روایات مربوط به افسانه غرانیق 524
- نتیجه 527
- پی نوشتها 527
21 آیا مشاهده خدا امکان پذیر است ؟
آیا مشاهده خدا امکان پذیر است ؟
دلائل عقلی گواهی می دهد که خداوند هرگز با چشم دیده نخواهد شد ، زیرا چشم تنها اجسام یا صحیح تر بعضی از کیفیات آنها را می بیند و چیزی که جسم نیست و کیفیت جسم هم نمی باشد ، هرگز با چشم مشاهده نخواهد شد و به تعبیر دیگر ، اگر چیزی با چشم دیده شود ، حتماً باید دارای مکان و جهت و ماده باشد ، در حالی که او برتر از همه اینها است ، او وجودی است نامحدود و به همین دلیل بالاتر از جهان ماده است ، زیرا در جهان ماده همه چیز محدود است .
در بسیاری از آیات قرآن از جمله آیاتی که در مورد بنی اسرائیل و تقاضای رؤیت خداوند سخن می گوید با صراحت کامل ، نفی امکان رؤیت از خداوند شده است عجیب این است که بسیاری از اهل تسنن معتقدند که خداوند اگر در این جهان دیده نشود در عالم قیامت دیده می شود! و به گفته نویسنده تفسیر المنار هذا مذهب اهل السنه والعلم بالحدیث: «این عقیده اهل سنت و دانشمندان حدیث است»(1)و
عجیب تر اینکه حتی محققان معاصر و به اصطلاح روشنفکران آنها نیز تمایل به این موضوع نشان می دهند و حتی گاهی سرسختانه روی آن ایستادگی می کنند!
در حالی که بطلان این عقیده به حدّی روشن است که نیاز به بحث ندارد ، زیرا دنیا و آخرت (با توجه به معاد جسمانی) هیچ تفاوتی در این مسأله نخواهد داشت ، آیا خداوند که وجودی ما فوق ماده است در قیامت تبدیل به یک وجود مادی می شود و از آن مقام نامحدودی به محدودی خواهد گرائید ، آیا او در آن روز تبدیل به جسم و یا عوارض جسم می شود ؟ و آیا دلائل عقلی بر عدم امکان رؤیت خدا هیچگونه تفاوتی میان دنیا و آخرت می گذارد ؟ با اینکه داوری عقل در این زمینه تغییر ناپذیر است .
و این عذر که بعضی از آنها برای خود آورده اند که ممکن است در جهان دیگر انسان درک و دید دیگری پیدا کند ، عذری است کاملاً غیر موجه ، زیرا اگر منظور از این درک و دید ، درک و دید فکری و عقلانی است که در این جهان نیز وجود دارد ، و ما با چشم دل و نیروی عقل جمال خدا را مشاهده می کنیم و اگر منظور ، چیزی است که با آن جسم را می توان دید ، چنین چیزی در مورد خداوند محال است خواه در این دنیا باشد ، خواه در جهانی دیگر ، بنابراین گفتار مزبور که انسان در این جهان خدا را نمی بیند ولی مؤمنان در قیامت خدا را می بینند ، یک
سخن غیر منطقی و غیر قابل قبول است .
تنها چیزی که سبب شده آنها غالباً از این عقیده ، دفاع کنند این است که در پاره ای از احادیث که در کتب معروف آنها نقل شده امکان رؤیت خداوند در قیامت آمده است ، ولی آیا بهتر این نیست که باطل بودن این موضوع را به حکم عقل ، دلیل بر مجعول بودن آن روایات و بی اعتبار بودن کتابهائی که این گونه روایات در آنها آمده است بدانیم ، مگر اینکه این روایات را به معنی مشاهده با چشم دل تفسیر کنیم یا صحیح است با حکم خرد و عقل به خاطر چنین احادیثی وداع کنیم و اگر در بعضی از آیات قرآن تعبیراتی وجود دارد که در ابتدای نظر مسأله رؤیت خداوند را می رساند مانند (وجوه یومئذ ناضره الی ربها ناظره)(2): «صورت هائی در آن روز پرطراوات است و به سوی پروردگارش می نگرد» این تعبیرات مانند یدالله فوق ایدیهم: «دست خدا بالای دست آنها است»(3) می باشد که جنبه کنایه دارد زیرا می دانیم هیچگاه آیه ای از قرآن برخلاف حکم وفرمان خرد نخواهد بود .
جالب اینکه در روایات اهل بیت (علیهم السلام) شدیداً این عقیده خرافی نفی شده و با تعبیرات کوبنده ای از معتقدین آن انتقاد گردیده است از جمله اینکه یکی از یاران معروف امام صادق (علیه السلام) به نام «هشام» می گوید: نزد امام صادق (علیه السلام) بودم که معاویه بن وهب (یکی دیگر از دوستان آن حضرت) وارد شد و گفت: ای فرزند پیامبر چه می گوئی در مورد خبری که درباره رسول خدا