180 پرسش و پاسخ (برگرفته از تفسیر نمونه ) صفحه 64

به تعبیر دیگر در مرحله اول تنها به بیان قانون پرداخته ، شرائط پیمودن راه و رسیدن به مقصد را بیان می کند ، ولی در مرحله دوم علاوه بر این ، وسائل سفر را فراهم می سازد ، موانع را برطرف ، و مشکلات را حل ، و مسافران این راه را تا مقصد همراهی و حمایت و حفاظت می کند .

البته نقطه مقابل آن «اضلال» است .

یک نگاه اجمالی به آیات قرآن به خوبی روشن می سازد که قرآن هدایت و ضلالت را فعل خدا می شمرد ، و هر دو را به او نسبت می دهد ، و اگر بخواهیم همه آیاتی را که در این زمینه سخن می گویند بشمریم سخن به درازا می کشد همین قدر کافی است که در آیه 213 سوره بقره می خوانیم والله یهدی من یشآء الی صراط مستقیم: «خداوند هر کس را بخواهد به راه راست هدایت می کند» .

و در آیه 93 سوره نحل آمده است: ولکن یضل من یشآء و یهدی من یشاء: «ولی او هرکس را بخواهد هدایت می کند و هر کس را بخواهد گمراه» .

شبیه این تعبیر در مورد هدایت و ضلالت و یا یکی از این دو در

آیات زیادی از قرآن مجید به چشم می خورد . (31)

از این بالاتر در بعضی از آیات صریحاً هدایت را از پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله)نفی کرده ، به خدا نسبت می دهد ، چنانکه در آیه 56 سوره قصص می خوانیم: انک لاتهدی من احببت ولکن الله یهدی من یشآء: «توهرکس را دوست داری هدایت نمی کنی ، ولی خدا هرکس را بخواهد هدایت می کند»!

و در آیه 272 بقره می خوانیم: لیس علیک هداهم ولکن الله یهدی من یشاء: «هدایت آنها بر تو نیست ، ولی خدا هرکس را بخواهد هدایت می کند» .

مطالعه سطحی این آیات و عدم درک معنی عمیق آنها سبب شده است که گروهی در تفسیر آنها به «ضلالت» بیفتند ، و از طریق «هدایت» منحرف شوند ، و زیر آوارهای مکتب «جبر» مدفون گردند ، حتی بعضی از مفسران معروف از این آفت مصون نمانده ، و در این پرتگاه هولناک سقوط کرده اند ، تا آنجا که هدایت وضلالت را در تمام مراحل ، جبری دانسته ، و عجب اینکه چون تضاد این عقیده با مسأله عدالت و حکمت خداوند روشن بوده ترجیح داده اند که اصل عدالت را منکر شوند ، تا اینکه خطای خود را اصلاح کنند ، اصولا اگر ما قائل به اصل جبر باشیم مفهومی برای تکلیف و مسئولیت و ارسال رسولان و انزال کتب آسمانی باقی نخواهد ماند .

امّا آنها که طرفدار مکتب اختیارند و معتقدند هیچ عقل سلیمی نمی تواند این سخن را پذیرا شود که خدا گروهی را مجبور به پیمودن طریق ضلالت کند و بعد آنها