قاعده لاضرر صفحه 127

می‌باشد، و شکی نیست که فاعل این جمله سمرة بن جندب است؛ بنابراین، روایت شاهد روشنی است بر این‌که فاعل در «لا ضرر ولاضرار» نیز مکلّفین هستند.

2. این‌که معنای کلمه «ضرار» به معنای ضرر عمدی ناشی از نیّت‌های فاسد است- همان‌گونه ما این معنا را برای «ضرار» تقویت کردیم- با این‌که فاعل ضرر، شارع مقدّس باشد مناسبت ندارد، زیرا احتمال این‌که شارع با این نیّت به مکلّفین ضرر وارد کند، به طور مطلق منتفی است، و نیاز به بیان کردن ندارد. بلکه آن‌چه نیاز به بیان دارد، همان نفی ضرر زدن به یکدیگر از جانب مکلّفین است.

3. پیامبر صلی الله علیه و آله در ذیل روایت «منع زیادی آب» که عقبة بن خالد، روایت کرده بود، فرمودند: «انه لا یمنع فضل ماء لیمنع فضل کلاء و لا ضرر و لا ضرار»؛ بنابر این نظر که عبارت «لا ضرر و لا ضرار» در ذیل این روایت وارد شده باشد- همان‌گونه که این نظر را تقویت کردیم- نشان می‌دهد که «لا ضرر و لا ضرار» به منزله تعلیل است برای نهی از منع زیادی آب؛ گویا حضرت فرموده‌اند صاحب چاه مانع زیادی آب نشود چرا که در این منع، بر کسی که آب را بر او منع کرده‌اید ضرر وارد می‌شود؛ و ضرر زدن به یکدیگر در شریعت نفی شده است. ظاهر این روایت نیز نشان می‌دهد فاعل ضرر، مکلّفین هستند نه شارع.