قاعده لاضرر صفحه 192

خودش را حفظ کند. امّا اگر ضرر اوّلًا و بالذات متوجه دیگری باشد، مثل این‌که او را مجبور کند که مال دیگری را بگیرد، و تهدید کند که اگر نکنی مال خودت را می‌گیرم، برای او جایز است که این کار را بکند، و واجب نیست که مال خود را بذل کند و به جای دیگری متحمّل ضرر شود. زیرا ضرر، بر اساس قصد مکرِه و اراده او متوجه دیگری بوده، و مکرَه هر چند مباشر در ضرر زدن است، ولی عامل ضعیفی است که «اضرار»، به او نسبت داده نمی‌شود به گونه‌ای که بگویند: به دیگری ضرر زد تا خودش ضرر نکند. بله، اگر این ضرر را تحمّل کند، و به دیگری ضرر وارد نکند، ضرر را از او به سمت خودش متوجه کرده، لکن شارع چنین کاری را بر او واجب نکرده است؛ و این امتنان بر امّت قبحی ندارد.

علاوه بر این‌ها، ادلّه «نفی حرج» برای فرق بین این دو صورت کفایت می‌کند، چرا که اگر دفع ضرر از خود به واسطه ضرر زدن به دیگری، جایز نباشد، حرجی ایجاد نمی‌شود؛ بر خلاف الزام به تحمّل ضرر از جانب دیگری به واسطه‌ی ضرر زدن به خود، که قطعاً حرجی است. پایان سخن شیخ انصاری قدس سره در مکاسب.

صورت‌های مسأله

در این‌جا سه مسئله وجود دارد: