اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 103

موضوعِ دلیل، مشکوک باشد و ندانیم آیا موضوع، تحقق دارد یا نه؟ تمسک به دلیل جایز نخواهد بود. در باب مطلق هم همین‌طور است. تمسک به اطلاق «أعتق رقبة» در صورتی جایز است که رقبه بودن احراز شده و ما شک در اعتبار قید ایمان- زاید بر عنوان رقبة- داشته باشیم و ندانیم آیا قید ایمان، در حکم دخالت دارد یا نه؟ ولی در جایی که اصل رقبه بودن، مورد تردید ماست و احتمال می‌دهیم این شخص، حرّ باشد همان گونه که احتمال رقبه بودن او را نیز می‌دهیم، در اینجا نمی‌توانیم به اصالة الاطلاق تمسک کرده و از «أعتق رقبة» استفاده کنیم. صحیحی- در ما نحن فیه- در ارتباط با (أقیموا الصلاة) همین حکم را دارد، زیرا او نمی‌داند که آیا بر نماز بدون سوره، عنوان صلاة اطلاق می‌شود یا نه؟ زیرا صحیحی برای تمام اجزاء- رکن و غیر رکن- در مسمّی و موضوع له مدخلیت قائل است به گونه‌ای که اگر یکی از این اجزاء کنار رود- هرچند غیر رکن باشد- عنوان صلاة صدق نمی‌کند. و همین‌طور شرایط قسم اول- که داخل در محلّ بحث بود- مثل طهارت و استقبال و ستر و امثال این‌ها، اگر کنار بروند عنوان صلاة، صدق نمی‌کند. حتی اگر یکی از این شرایط کنار برود. در نتیجه اگر صحیحی شک کند در این که آیا سوره جزئیت دارد یا نه؟ جایز نیست به (أقیموا الصلاة) تمسک کند هرچند مقدّمات حکمت در مورد (أقیموا الصلاة) وجود داشته باشد، ولی اعمّی- در غیر ارکان- می‌تواند به (أقیموا الصلاة) تمسک کند و همان‌طور که در «أعتق رقبة»- برای عدم مدخلیت قید ایمان- به اطلاق رجوع می‌شد اینجا نیز- برای عدم مدخلیت سوره- به (أقیموا الصلاة) رجوع می‌کند. این ثمره، اهمیت بسیاری دارد و مورد قبول مرحوم آخوند قرار گرفته است به خلاف ثمره قبلی که مورد انکار ایشان قرار گرفت و حق هم با ایشان بود.[74]