اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 120

نسبت به جامع شناسایی پیدا کرد و بنا بر قول صحیحی، خود جامع را بطور مستقیم نمی‌توانیم شناسایی کنیم. آیا بین این دو کلام شما چگونه جمع می‌شود؟ پاسخ مرحوم آخوند: آنچه ما در ارتباط با جامع صحیحی گفتیم، با تبادر منافاتی ندارد. منافات در جایی است که به هیچ عنوان- حتی از طریق آثار- نتوانیم قدر جامع را بشناسیم. آن‌طور که اعمّی‌ها می‌گویند. زیرا اعمّی‌ها اگرچه وجوه مختلفی برای تصویر جامع ذکر کرده‌اند ولی همه آن وجوه دارای اشکال است و نتیجه این می‌شود که اعمّی نمی‌تواند تصویر جامع کند. حال اگر اعمی بیاید ادعای تبادر کند، این اشکال به اعمی وارد خواهد بود که شما که قائل به تبادرید، متبادر از لفظ صلاة را چه چیزی می‌دانید؟ جامع که نتوانستید تصور کنید و حتی از طریق آثار هم نتوانستید راهی برای تصویر جامع داشته باشید و در حقیقت، جامع- که معنای موضوع له است- بنا بر قول اعمّی نه بالذات روشن است و نه به آثار. و چیزی که نه بالذات روشن باشد و نه به آثار، کسی نمی‌تواند در مورد آن ادعای تبادر کند. لذا از همین‌جا پایه و اساس حرف اعمّی‌ها منهدم می‌شود. و به عبارت دیگر: اگرچه اعمی ادعای تبادر می‌کند ولی وقتی حرف او را تحلیل کنیم می‌بینیم او به هیچ عنوان نمی‌تواند ادعای تبادر کند. ولی ما صحیحی‌ها می‌توانیم ادعای تبادر کنیم، زیرا جامع ما اگرچه بالذات، روشن نیست ولی با آثار، روشن است و از دریچه آثار می‌توانیم راهی به سوی این جامع باز کنیم و همین مقدار در مقام تبادر کافی است.[86] اشکال امام خمینی «دام ظلّه» بر کلام مرحوم آخوند: ایشان اشکال مهمّی بر مرحوم آخوند وارد کرده که اگر راه حلّ برای آن پیدا نشود، نه تنها تبادر از بین می‌رود بلکه دلیل دوّم مرحوم آخوند- که صحت سلب نسبت به نماز فاسد است- نیز از بین می‌رود. امام خمینی «دام ظله» ابتدا چند مقدّمه بیان فرموده است: