اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 126

می‌فرماید: مسئله تبادر، استحاله دارد و نمی‌توان از راه لوازم الوجود به ماهیت منتقل شد. چه مناسبتی است بین ماهیت و بین لوازم وجود، با تقدّم و تأخّر- به دو رتبه- که در اینجا وجود دارد. این اشکال، علاوه بر این که مسئله تبادر را زیر سؤال می‌برد مسئله صحت سلب را هم زیر سؤال می‌برد. به مرحوم آخوند گفته می‌شود: شما در صحت سلبتان هم راهی ندارید. شما می‌گویید: «الصلاة الفاسدة لیست بصلاة»، می‌گوییم: «مگر ماهیت صلاة برای شما متبیّن است که می‌گویید: «الصلاة الفاسدة لیست بصلاة»؟ اگر می‌خواهید بگویید: «الصلاة الفاسدة لیست بصلاة صحیحة»، این را اعمّی هم می‌گوید». امّا اگر کلمه صحیحه را برداشتید و به جای آن ماهیت صلاة را گذاشتید و گفتید: «الصلاة الفاسدة لیست بماهیة الصلاة»، سؤال می‌کنیم: شما ماهیت صلاة را از کجا بدست آوردید؟ شما که نتوانستید تصویر جامع مستقیم داشته باشید، از راه آثار هم دو رتبه فاصله وجود دارد و معقول نیست انسان از لوازم وجود، به ماهیت انتقال پیدا کند آن‌هم ماهیتی که دارای وعاء خاص است.[90]

بررسی اشکال

حاصل اشکال امام خمینی «دام ظله» این بود که تبادر- به نحوی که مرحوم آخوند بیان کرد- با تصویر جامع- به نحوی که ایشان بیان کرد- مستحیل است. در اینجا خود حضرت امام «دام ظله» راه حلّی برای اشکال فوق مطرح کرده است که مطلب را از استحاله به امکان می‌رساند ولی در عین حال، دلیل نداریم که هر ممکنی، واقع هم می‌شود، بلکه باید برای وقوع ممکن، دلیل اقامه کرد. امّا آیا این راه حلّ- یعنی تبدیل استحاله به امکان- برای مرحوم آخوند هم مفید خواهد بود؟ چنین چیزی معلوم نیست.