اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 131

ممکن است کسی به ما بگوید: شما گفتید: بین ماهیت و لوازم وجود دو رتبه فاصله هست و دو رتبه تقدّم و تأخر مطرح است پس چطور شما ماهیت را موضوع و لوازم وجود را محمول قرار می‌دهید؟ آیا یک چنین قضیه حملیه‌ای که در آن موضوع و محمول از نظر رتبه تقدّم و تأخّر داشته باشند- آن‌هم به دو رتبه- صحیح است؟ جواب این است که آری صحیح است. مسئله قضیّه حملیه، غیر از مسئله تبادری است که حضرت امام خمینی «دام ظله» مورد اشکال قرار داد. زیرا در تبادر مسأله انتقال مطرح بود و شما می‌خواستید از لوازمِ وجودْ انتقال به ماهیت پیدا، کنید و ما در آنجا گفتیم: خود وجود هم نمی‌تواند ما را به ماهیت برساند زیرا وجود، عرض مفارق و لازم مفارق است، مثل زوجیت نسبت به اربعه نیست که یک اتصال و عدم انفکاک دائمی بین آنها مطرح باشد. به‌همین‌جهت، پایه تبادر روی مسئله انتقال بود و راهی برای انتقال، تصور نمی‌شود. ولی در قضایای حملیه، مسئله انتقال مطرح نیست بلکه مسئله اتحاد مطرح است و در اینجا مانعی ندارد که یک رتبه اختلاف داشته باشند. مگر شما نمی‌گویید: الماهیة موجودة، مگر وجود- به حسب رتبه- از ماهیت تأخّر ندارد؟ امّا این تأخر، هیچ نقصی را در تشکیل قضیه حملیّه «الماهیة موجودة» به وجود نمی‌آورد. همان گونه که تأخر صفت از موصوف، نمی‌تواند نقصی در تشکیل قضیه «زید قائم» به وجود آورد. لذا اگرچه در جمله «الصلاة معراج المؤمن»، موضوع، ماهیت صلاة، و محمول- یعنی معراجیت- بعضی از لوازم وجود ماهیت صلاة[98] است ولی در عین حال، تقدّم و تأخر رتبه، اشکالی ایجاد نمی‌کند. رجوع به اصل کلام مرحوم آخوند: