اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 161

مسأله جمله مطرح است و ثانیاً: مفهوم هم از نظر استعمال، به متکلّم ارتباط دارد. حال که این مطلب روشن شد، در ارتباط با بعضی از ترکیبات، بحث شده که آیا مفهوم دارد یا مفهوم ندارد؟ مثلًا در ارتباط با جمله شرطیه، جمله وصفیه، و ...

بحث‌هایی صورت گرفته است و همه این‌ها محلّ اختلاف است حتی در مورد جمله شرطیه- که در ارتباط با مفهوم، خیلی قویّ است- بعضی از بزرگان قائلند مفهوم ندارد. ولی در ارتباط با «لا و إلّا»- به عنوان یکی از ادوات حصر- کسی ظاهراً اختلاف نکرده است در این که آنچه از الّا استفاده می‌شود، استناد به متکلم دارد. اگرچه بعضی آن را از باب مفهوم می‌دانند و بعضی بالاتر از آن را معتقدند و گفته‌اند: این معنا مربوط به منطوق «لا و إلّا» است. یعنی در «لا و إلّا» بعضی قائلند یک منطوق و یک مفهوم مطرح است و بعضی عقیده دارند دو منطوق مطرح است. حال هرکدام از این‌ها باشد، به عنوان استعمال، مطرح بوده و در ارتباط با متکلّم است. همان‌طور که اگر قضیّه شرطیه مفهوم داشته باشد، جمله مفهومیه، در ارتباط با متکلّم است در اینجا (لا و إلّا) نیز آنچه به عنوان مفهوم یا منطوق دوّم مطرح است در ارتباط با متکلّم است یعنی جمله «و تعاد الصّلاة» که از «إلّا» استفاده می‌شد به عنوان تفسیر نیست بلکه جانشین لفظی برای «إلّا» و به عنوان حقیقت معنای لا و إلّا می‌باشد. خواه اسم آن را مفهوم بگذارید یا بگویید: «مفهوم چیزی است که متکلم به آن تکلّم نکرده است ولی اینجا «إلّا» را خودش گفته و «إلّا» جانشین لفظی «تعاد الصلاة» است و باید آن را منطوق نامید». درهرصورت، استناد به متکلّم دارد. بنابراین، برفرض که حرف مستشکل را در جمله «قام زیدٌ و عمروٌ» بپذیریم ولی در اینجا نمی‌توانیم بپذیریم. اینجا مثل «قام زید و قام عمروٌ» است. اینجا دو جمله و دو استعمال مطرح است. کلمه «اعاده» و کلمه «صلاة» دو بار استعمال شده‌اند و اگر «صلاة» در «تعاد الصّلاة» به معنای اعم شد- بنا بر اتحاد سیاق که خود مستشکل می‌گفت و صلاة را به معنای اعم می‌گرفت- مجبوریم «صلاة» در عبارت اوّل را نیز بر همان معنای اعم حمل کنیم. و همان گونه که ما گفتیم: این استعمال نمی‌تواند استعمال