اصول فقه شیعه جلد 2 صفحه 284

پیرامون آن می‌پردازیم: مستدل ابتدا به عنوان مقدّمه می‌فرماید: برای هر چیزی پنج وجود می‌توانیم تصوّر کنیم:[170] 1- وجود عینی خارجی، مثلًا زید در خارج وجود پیدا کرده و وجود او وجود ماهیت انسان است. پس اگر ما گفتیم: ماهیت انسان به‌واسطه «زید» وجود پیدا کرده است باید دنبال کلمه وجود، مسأله «عینی و خارجی» را هم بیاوریم، یعنی بگوییم:

ماهیت انسان به واسطه وجود زید، وجود خارجی و وجود عینی پیدا کرده است. بهترین مصداق وجود، همین وجود عینی خارجی است. 2- وجود ذهنی، این قسم از وجود هم چیز مبهمی نیست. وجود ذهنی، همان حضور ماهیت عند النفس و فی الذهن است. یعنی اگر شما ماهیت انسان را تصور کردید و معنای انسان در ذهن شما آمد، این آمدن معنای انسان در ذهن، معنایش این است که ماهیت انسان، وجود ذهنی پیدا کرده و نزد نفس شما حاضر شده است. 3- وجود انشائی، در مباحث اوامر و نواهی خواهیم گفت که وجود انشائی در ارتباط با همه مفاهیم و ماهیات نیست بلکه این قسم از وجود تنها در بعضی از مفاهیم- مثل مفهوم طلب- جریان دارد. ماهیت طلب، تا اینجا می‌تواند دارای سه وجود باشد: وجود حقیقی طلب که خارجیت و عینیت آن به این است که قائم به نفس باشد، یعنی خواستن واقعی، زیرا صفات نفسانیه واقعیاتشان به تحقّق فی النفس است.

وجود حقیقی علم نیز به‌همین‌صورت است. واقعیت علم به این نیست که مثل زید در خارج بتوان آن را دید و به آن اشاره کرد بلکه واقعیت آن همان ادراکی است که قائم به نفس انسان است و تحقّق واقعی دارد.